آزمایش OB یا آزمایش خون مخفی در مدفوع برای شناسایی مقدار کمی خون در مدفوع انجام میشود؛ خونی که ممکن است با چشم دیده نشود. این آزمایش در غربالگری سرطان روده بزرگ و گاهی در بررسی علت کم‌خونی یا احتمال خون‌ریزی گوارشی کاربرد دارد. بااین‌حال، مثبت شدن نتیجه به‌تنهایی به معنای ابتلا به سرطان نیست و منفی بودن آن نیز همه بیماری‌های گوارشی را رد نمی‌کند.
شرایط آمادگی و تعداد نمونه‌های موردنیاز به روش آزمایش بستگی دارد. بنابراین، پیش از نمونه‌گیری باید دستور همان آزمایشگاه و کیت را دریافت کنید.
فهرست مطالب
آزمایش OB چیست و چه چیزی را نشان می‌دهد؟
اصطلاح OB معمولاً به عبارت Occult Blood، به معنای «خون مخفی»، اشاره دارد. وقتی در نسخه همراه با نمونه مدفوع نوشته میشود، منظور بررسی وجود خون پنهان در مدفوع است. ممکن است این بررسی با عنوان FOBT یا، در روش ایمنی‌شیمیایی، FIT نیز دیده شود.
این آزمایش وجود خون یا اجزای آن را بررسی می‌کند، اما محل خون‌ریزی و علت آن را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کند. التهاب، پولیپ، زخم و ضایعات سرطانی از علت‌های احتمالی خون‌ریزی گوارشی هستند. خون‌ریزی ناشی از بواسیر یا شقاق نیز ممکن است نتیجه را مثبت کند، اما نباید بدون بررسی پزشکی، علت نتیجه مثبت را فقط به این موارد نسبت داد.
آزمایش خون مخفی در مدفوع چه کاربردی دارد؟
پزشک ممکن است این آزمایش را در شرایط زیر درخواست کند:
- غربالگری سرطان روده بزرگ: در افراد بدون علامت و با خطر متوسط، طبق برنامه غربالگری مناسب.
- بررسی کم‌خونی، به‌ویژه فقر آهن: در کنار سایر بررسی‌ها و براساس شرایط فرد.
- کمک به ارزیابی احتمال خون‌ریزی گوارشی: با توجه به علائم و یافته‌های دیگر.
در بسیاری از راهنماهای معتبر، غربالگری افراد با خطر متوسط از ۴۵ سالگی مطرح میشود؛ بااین‌حال، سن شروع و روش مناسب باید با توجه به راهنمای مورد استفاده، سابقه خانوادگی و نظر پزشک تعیین شود. افراد دارای سابقه پولیپ، سرطان روده یا برخی بیماری‌های ارثی ممکن است به برنامه متفاوتی نیاز داشته باشند.
تفاوت آزمایش OB به روش گایاک و FIT
روش گایاک یا gFOBT
این روش بر پایه یک واکنش شیمیایی برای شناسایی فعالیت مرتبط با بخش «هِم» خون است. برخی مواد غذایی، مکمل‌ها یا عوامل دیگر می‌توانند بر نتیجه اثر بگذارند؛ بنابراین ممکن است محدودیت‌هایی پیش از نمونه‌گیری لازم باشد. در بسیاری از کیت‌های گایاک، نمونه‌گیری از چند نوبت دفع درخواست میشود.
روش ایمنی‌شیمیایی یا FIT
روش FIT با استفاده از پادتن، بخش گلوبین هموگلوبین انسانی را شناسایی می‌کند و بیشتر برای بررسی خون‌ریزی قسمت‌های پایینی دستگاه گوارش کاربرد دارد. معمولاً به محدودیت غذایی نیاز ندارد و در بسیاری از کیت‌ها یک نمونه کافی است؛ بااین‌حال، دستور کیت ملاک است. این روش برای رد خون‌ریزی قسمت‌های بالایی دستگاه گوارش مناسب نیست.
آمادگی قبل از آزمایش OB
ناشتا بودن معمولاً برای آزمایش خون مخفی در مدفوع لازم نیست. مهم‌ترین نکته، مشخص بودن نوع روش و رعایت دستور آزمایشگاه است. اگر هم‌زمان آزمایش دیگری دارید، ممکن است برای آن آزمایش به ناشتایی نیاز باشد.
آیا محدودیت غذایی لازم است؟
برای FIT معمولاً تغییر رژیم غذایی لازم نیست. در برخی کیت‌های گایاک ممکن است توصیه شود برای مدت مشخصی از گوشت قرمز، بعضی سبزیجات خام یا مکمل ویتامین C با دوز بالا پرهیز کنید. این توصیه‌ها برای همه کیت‌ها یکسان نیستند؛ بنابراین مدت محدودیت را از آزمایشگاه بپرسید و خودسرانه رژیم سخت‌گیرانه نگیرید.
مصرف داروها را چگونه مدیریت کنیم؟
مصرف آسپرین، داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن، داروهای ضدانعقاد و مکمل‌ها را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید. این داروها ممکن است در ارزیابی خون‌ریزی یا تصمیم‌گیری درباره آزمایش اهمیت داشته باشند. هیچ داروی تجویزی، به‌ویژه داروهای قلبی یا رقیق‌کننده خون، را خودسرانه قطع نکنید.
قاعدگی و خون‌ریزی آشکار
خون قاعدگی یا خون موجود در ادرار می‌تواند نمونه را آلوده کند. اگر قاعدگی، خون‌ریزی فعال بواسیر یا خون قابل مشاهده در مدفوع دارید، پیش از جمع‌آوری نمونه با آزمایشگاه یا پزشک هماهنگ کنید. وجود خون آشکار نیازمند ارزیابی علت است و نباید صرفاً با انجام OB پیگیری شود.
روش صحیح نمونه‌گیری آزمایش OB
نمونه معمولاً در خانه جمع‌آوری و طبق دستور به آزمایشگاه تحویل داده میشود. برای کاهش خطا این نکات را رعایت کنید:
- ظرف یا کیت مخصوص را از آزمایشگاه بگیرید و راهنمای آن را بخوانید.
- نمونه را از مدفوعی بردارید که با ادرار، آب توالت، شوینده یا مواد ضدعفونی‌کننده تماس نداشته باشد.
- برای جمع‌آوری اولیه، از سطح یا وسیله تمیز و خشک مطابق راهنمای آزمایشگاه استفاده کنید.
- با ابزار داخل کیت، مقدار تعیین‌شده را بردارید؛ ظرف را بی‌دلیل پر نکنید و مایع داخل لوله FIT را دور نریزید.
- نام، تاریخ و ساعت نمونه‌گیری را مطابق دستور ثبت کنید و درپوش را محکم ببندید.
- نمونه را در زمان و دمای توصیه‌شده تحویل دهید؛ شرایط نگهداری کیت‌ها متفاوت است.
اگر چند نمونه درخواست شده، درباره فاصله نمونه‌ها و نحوه تحویل سؤال کنید. نمونه‌گیری از چند نوبت دفع را با برداشتن چند قسمت از یک نوبت دفع اشتباه نگیرید. تأخیر در تحویل یا نگهداری نامناسب می‌تواند اعتبار نتیجه را کاهش دهد.
تفسیر نتیجه آزمایش OB
نتیجه مثبت یعنی چه؟
نتیجه مثبت یعنی در نمونه، شواهدی از خون شناسایی شده است؛ نه اینکه سرطان تأیید شده باشد. علت می‌تواند خوش‌خیم یا جدی باشد و باید بررسی شود. در غربالگری، نتیجه مثبت FIT یا گایاک معمولاً نیازمند بررسی تکمیلی با کولونوسکوپی است، مگر اینکه پزشک براساس شرایط فرد تصمیم دیگری بگیرد.
تکرار خودسرانه آزمایش و منفی شدن نوبت بعد، نتیجه مثبت قبلی را بی‌اهمیت نمی‌کند؛ زیرا خون‌ریزی ممکن است متناوب باشد. نتیجه را برای تعیین اقدام بعدی به پزشک نشان دهید.
نتیجه منفی یعنی چه؟
نتیجه منفی یعنی در نمونه بررسی‌شده، خون در حد قابل تشخیص روش یافت نشده است. بعضی ضایعات همیشه خون‌ریزی نمی‌کنند یا مقدار خون آن‌ها کم است؛ بنابراین نتیجه منفی، وجود پولیپ یا سرطان را با قطعیت رد نمی‌کند.
اگر کاهش وزن بی‌دلیل، کم‌خونی، تغییر پایدار عادت دفع یا خون قابل مشاهده دارید، حتی با نتیجه منفی باید پیگیری شوید. در غربالگری نیز آزمایش باید در فواصل توصیه‌شده تکرار شود؛ برای FIT این فاصله در بسیاری از برنامه‌ها سالانه است.
چه زمانی نباید منتظر نتیجه آزمایش ماند؟
خون‌ریزی قابل‌توجه، مدفوع سیاه و قیری، استفراغ خونی، سرگیجه شدید، غش یا ضعف شدید نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند. در صورت خون‌ریزی زیاد یا علائم ناپایداری با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. آزمایش OB جایگزین بررسی فوری این علائم نیست.
پرسش‌های متداول
آیا آزمایش OB همان آزمایش کامل مدفوع است؟
خیر. بررسی خون مخفی با آزمایش انگل، کشت مدفوع یا سایر بررسی‌های مدفوع تفاوت دارد. ممکن است این آزمایش‌ها هم‌زمان درخواست شوند، اما هدف و گاهی ظرف نمونه‌گیری آن‌ها متفاوت است.
آیا مکمل آهن باعث مثبت شدن آزمایش میشود؟
آهن می‌تواند مدفوع را تیره کند، اما تیره شدن به‌تنهایی نشانه وجود خون نیست. درباره مکمل مصرفی و دستور کیت با آزمایشگاه هماهنگ کنید و آهن تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
جواب آزمایش OB چه زمانی آماده میشود؟
زمان پاسخ‌دهی به روش و برنامه آزمایشگاه بستگی دارد. هنگام دریافت ظرف، زمان تحویل نمونه و آماده شدن پاسخ را بپرسید.
جمع‌بندی
آزمایش OB ابزاری کاربردی برای شناسایی خون مخفی در مدفوع است. شناخت روش آزمایش، نمونه‌گیری صحیح و پیگیری نتیجه اهمیت زیادی دارد. نتیجه مثبت به معنای تشخیص سرطان نیست، اما نباید نادیده گرفته شود؛ نتیجه منفی نیز جایگزین بررسی علائم هشدار یا ادامه برنامه غربالگری نیست.
