آزمایش اسپرم که با نام آنالیز مایع منی یا اسپرموگرام هم شناخته میشود، یکی از بررسی‌های اولیه برای ارزیابی باروری مردان است. در این آزمایش، نمونه مایع منی جمع‌آوری و در آزمایشگاه از نظر تعداد، حرکت، شکل اسپرم‌ها و ویژگی‌های دیگر بررسی میشود. نمونه‌گیری معمولاً بدون خون‌گیری و بدون درد است؛ بااین‌حال، رعایت شرایط جمع‌آوری و تحویل نمونه برای قابل اعتماد بودن نتیجه اهمیت زیادی دارد.
اگر برای نخستین بار این آزمایش را انجام می‌دهید، بهتر است پیش از مراجعه با آزمایشگاه هماهنگ کنید. دستورالعمل همان مرکز درباره ظرف، محل نمونه‌گیری و زمان تحویل، بر توصیه‌های عمومی اولویت دارد.
فهرست مطالب
آزمایش اسپرم چه چیزی را بررسی می‌کند؟
مایع منی علاوه بر اسپرم، حاوی ترشحات غدد دستگاه تناسلی است. بنابراین آزمایش فقط شمارش اسپرم نیست و مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را بررسی می‌کند:
- حجم مایع منی: مقدار نمونه جمع‌آوری‌شده.
- غلظت و تعداد کل اسپرم: تعداد اسپرم در هر میلی‌لیتر و در کل نمونه.
- تحرک: میزان حرکت اسپرم‌ها و سهم حرکت رو به جلو.
- شکل ظاهری: درصد اسپرم‌هایی که مطابق معیارهای آزمایشگاهی شکل طبیعی دارند.
- ویژگی‌های دیگر: اسیدیته، زمان مایع‌شدن، غلظت ظاهری و در صورت نیاز، زنده‌بودن اسپرم‌ها یا وجود سلول‌های دیگر.
این آزمایش معمولاً در بررسی تأخیر در بارداری درخواست میشود. پس از وازکتومی نیز ممکن است برای بررسی باقی‌ماندن اسپرم تجویز شود، اما روش ارزیابی و معیار نتیجه در آن شرایط متفاوت است.
قبل از آزمایش اسپرم چه شرایطی لازم است؟
چند روز نباید انزال داشته باشید؟
برای آنالیز معمول مایع منی، اغلب توصیه میشود ۲ تا ۷ روز پیش از نمونه‌گیری انزال نداشته باشید. این موضوع شامل انزال در رابطه جنسی یا به هر روش دیگر است. بعضی آزمایشگاه‌ها بازه محدودتری تعیین می‌کنند؛ بنابراین زمان دقیق را از مرکز بپرسید.
پرهیز کوتاه‌تر یا طولانی‌تر از بازه توصیه‌شده می‌تواند روی تعداد و حرکت اسپرم‌ها اثر بگذارد. مدت واقعی پرهیز را صادقانه اعلام کنید. اگر آزمایش تکرار میشود، تا حد امکان مدت پرهیز در نوبت‌های مختلف مشابه باشد.
آیا ناشتایی یا قطع دارو لازم است؟
برای آزمایش اسپرم به‌تنهایی معمولاً ناشتایی لازم نیست؛ مگر اینکه هم‌زمان آزمایش دیگری با شرایط متفاوت داشته باشید. داروهای تجویزی را خودسرانه قطع نکنید. فهرست داروها، مکمل‌ها، داروهای هورمونی و مصرف احتمالی تستوسترون یا استروئیدهای بدنسازی را به پزشک اطلاع دهید.
تب، بیماری شدید و بعضی درمان‌ها می‌توانند کیفیت مایع منی را برای مدتی تغییر دهند. اگر در دو تا سه ماه اخیر تب یا بیماری مهمی داشته‌اید، موضوع را مطرح کنید تا پزشک درباره زمان مناسب آزمایش یا تفسیر نتیجه تصمیم بگیرد.
نمونه‌گیری آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود؟
روش رایج، جمع‌آوری نمونه از طریق خودارضایی در ظرف مخصوص مورد تأیید آزمایشگاه است. معمولاً فضای خصوصی برای این کار در نظر گرفته میشود. اگر این روش برایتان دشوار است یا ملاحظات شخصی دارید، پیش از مراجعه درباره گزینه‌های مورد تأیید مرکز سؤال کنید.
مراحل جمع‌آوری نمونه
- ظرف مخصوص را از آزمایشگاه دریافت کنید؛ از ظرف خانگی یا ظرفی که قبلاً استفاده شده است کمک نگیرید.
- مطابق دستور مرکز، دست‌ها و ناحیه تناسلی را بشویید، باقی‌مانده صابون را کاملاً آبکشی و سپس خشک کنید.
- نمونه را مستقیماً داخل ظرف جمع‌آوری کنید و از تماس دست با داخل ظرف یا سطح داخلی درپوش جلوگیری کنید.
- تلاش کنید تمام مایع منی، به‌ویژه بخش ابتدایی انزال، داخل ظرف قرار بگیرد؛ بخش ابتدایی معمولاً اسپرم بیشتری دارد.
- درب ظرف را محکم ببندید و زمان دقیق جمع‌آوری را ثبت یا به مسئول پذیرش اعلام کنید.
- نمونه را طبق دستور، بدون تأخیر به کارکنان آزمایشگاه تحویل دهید.
از بزاق، روان‌کننده‌های معمولی و کاندوم معمولی استفاده نکنید؛ این مواد ممکن است به اسپرم‌ها آسیب بزنند یا نتیجه را تغییر دهند. اگر جمع‌آوری هنگام رابطه جنسی لازم باشد، فقط وسیله ویژه‌ای قابل استفاده است که آزمایشگاه آن را تأیید کرده باشد. روش خروج پیش از انزال نیز به دلیل احتمال از دست رفتن بخشی از نمونه و آلودگی مناسب نیست.
اگر بخشی از نمونه بیرون ریخت چه کنیم؟
مایع ریخته‌شده روی پوست یا سطوح را به ظرف برنگردانید. موضوع را به آزمایشگاه اطلاع دهید و مشخص کنید کدام بخش نمونه از دست رفته است. ناقص بودن نمونه، به‌خصوص از دست رفتن بخش اول، ممکن است تعداد اسپرم را کمتر از مقدار واقعی نشان دهد. آزمایشگاه درباره پذیرش نمونه یا نیاز به نمونه‌گیری مجدد راهنمایی می‌کند.
آیا می‌توان نمونه اسپرم را در خانه جمع‌آوری کرد؟
در بعضی مراکز این امکان وجود دارد، اما باید پیش از نمونه‌گیری هماهنگ شود. نمونه برای ارزیابی حرکت اسپرم‌ها باید سریع بررسی شود؛ معمولاً لازم است حداکثر ظرف یک ساعت از جمع‌آوری به آزمایشگاه برسد و برخی مراکز زمان کوتاه‌تری می‌خواهند.
- فقط از ظرف مورد تأیید آزمایشگاه استفاده کنید.
- زمان نمونه‌گیری را دقیق یادداشت کنید و مستقیم به مرکز مراجعه کنید.
- نمونه را از سرمای زیاد، گرمای شدید و نور مستقیم خورشید دور نگه دارید.
- ظرف را در یخچال، روی بخاری یا در تماس با کیسه آب گرم قرار ندهید.
- برای حفظ دمای مناسب در مسیر، دقیقاً دستور حمل نمونه مرکز را رعایت کنید.
اگر مسیر طولانی است یا امکان تحویل به‌موقع ندارید، نمونه‌گیری در آزمایشگاه معمولاً انتخاب مناسب‌تری است. تأخیر یا شرایط حمل نامناسب می‌تواند به‌ویژه ارزیابی تحرک را تحت تأثیر قرار دهد.
پس از تحویل نمونه چه اتفاقی می‌افتد؟
مایع منی بلافاصله پس از انزال معمولاً حالت ژله‌ای دارد و به‌تدریج مایع‌تر میشود. کارکنان آزمایشگاه پس از آماده‌شدن نمونه، ویژگی‌های ظاهری و میکروسکوپی آن را بررسی می‌کنند. برای خود نمونه‌گیری معمولاً به استراحت یا مراقبت خاصی نیاز ندارید و می‌توانید فعالیت روزانه را ادامه دهید.
زمان آماده‌شدن جواب به برنامه مرکز و بررسی‌های درخواست‌شده بستگی دارد. کشت مایع منی، بررسی آسیب DNA اسپرم و آزمایش‌های تکمیلی، الزاماً بخشی از آنالیز معمول نیستند و ممکن است به درخواست جداگانه نیاز داشته باشند.
آیا نتیجه غیرطبیعی یعنی ناباروری؟
خیر؛ یک نتیجه غیرطبیعی به‌تنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست. مقادیر مرجع آزمایشگاهی مرز قطعی میان باروری و ناباروری نیستند. نتیجه طبیعی نیز بارداری را تضمین نمی‌کند، چون باروری به عوامل مختلف در هر دو نفر وابسته است.
پزشک نتیجه را همراه با سابقه پزشکی، شرایط نمونه‌گیری، معاینه و وضعیت باروری زوج بررسی می‌کند. وجود سلول‌های التهابی نیز به‌تنهایی عفونت را ثابت نمی‌کند و مجوز مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک نیست.
چه زمانی آزمایش باید تکرار شود؟
ویژگی‌های مایع منی در نوبت‌های مختلف تغییر می‌کند. اگر نتیجه غیرطبیعی باشد، نمونه ناقص جمع‌آوری شده باشد یا شرایط انتقال مناسب نباشد، ممکن است آزمایش تکرار شود. فاصله تکرار بر اساس هدف بررسی و عواملی مانند تب اخیر یا شروع درمان تعیین میشود؛ برای همه افراد زمان ثابتی وجود ندارد.
پرسش‌های متداول
آیا آزمایش اسپرم درد دارد؟
نمونه‌گیری معمول دردناک یا تهاجمی نیست. اگر هنگام انزال درد دارید یا در مایع منی خون مشاهده می‌کنید، این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
اگر نتوانم در آزمایشگاه نمونه بدهم چه کنم؟
با کارکنان مرکز صحبت کنید. بسته به امکانات، ممکن است جمع‌آوری در منزل با شرایط مشخص یا روش جایگزین مورد تأیید امکان‌پذیر باشد.
آیا آزمایش خانگی اسپرم جای آزمایشگاه را می‌گیرد؟
کیت‌های خانگی معمولاً فقط برخی شاخص‌ها را می‌سنجند و جایگزین ارزیابی کامل آزمایشگاهی و تفسیر پزشک نیستند.
جمع‌بندی
مهم‌ترین نکات برای آزمایش اسپرم، رعایت مدت پرهیز توصیه‌شده، جمع‌آوری کامل نمونه در ظرف مناسب و تحویل سریع آن است. هرگونه تب اخیر، مصرف دارو، ریختن نمونه یا تأخیر در انتقال را اطلاع دهید. نتیجه را بدون نتیجه‌گیری قطعی درباره باروری، با پزشک درخواست‌کننده بررسی کنید.
