آزمایش HPV چیست؟ راهنمای کامل تست HPV در زنان و مردان

آزمایش HPV یک آزمایش مولکولی برای شناسایی مواد ژنتیکی برخی تیپ‌های پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی در نمونه سلولی، معمولاً از دهانه رحم، است. این تست بیشتر برای غربالگری سرطان دهانه رحم و تعیین نیاز به پیگیری‌های بعدی به‌کار می‌رود؛ بنابراین نتیجه مثبت آن به‌تنهایی به معنای سرطان نیست و نتیجه منفی نیز «نبود HPV در تمام بدن» را ثابت نمی‌کند. در ادامه با کاربرد آزمایش HPV، نحوه نمونه‌گیری، آزمایش HPV زنان و مردان، آمادگی قبل از تست، معنی نتیجه مثبت و منفی و تفاوت آن با پاپ اسمیر آشنا می‌شوید.

آزمایش HPV چیست و چه چیزی را بررسی می‌کند؟

HPV یا ویروس پاپیلومای انسانی خانواده بزرگی از ویروس‌هاست. بعضی تیپ‌ها بیشتر با زگیل تناسلی ارتباط دارند و بعضی دیگر در گروه تیپ‌های پرخطر یا انکوژنیک قرار می‌گیرند؛ یعنی اگر عفونت با آن‌ها پایدار بماند، می‌تواند زمینه ایجاد تغییرات پیش‌سرطانی و برخی سرطان‌ها را فراهم کند.

آزمایش HPV مورد استفاده در غربالگری دهانه رحم معمولاً DNA یا RNA تیپ‌های پرخطر را در سلول‌های نمونه بررسی می‌کند. بعضی کیت‌ها تیپ‌های مهمی مانند 16 و 18 را جداگانه گزارش می‌کنند و بعضی دیگر مجموعه‌ای از تیپ‌های پرخطر را به‌صورت گروهی نشان می‌دهند.

آزمایش HPV زنان؛ چه زمانی کاربرد دارد؟

آزمایش HPV زنان عمدتاً بخشی از برنامه غربالگری سرطان دهانه رحم است و ممکن است به‌تنهایی، همراه پاپ اسمیر یا برای پیگیری یک نتیجه غیرطبیعی استفاده شود. این آزمایش برای همه افراد در هر سن و شرایطی یک برنامه ثابت ندارد.

سن شروع و فاصله غربالگری در راهنماهای معتبر یکسان نیست. بعضی راهنماها تست HPV اولیه را از میانه دهه بیست زندگی و برخی از حدود 30 سالگی وارد برنامه غربالگری می‌کنند. به همین دلیل، برنامه مناسب باید بر اساس سن، سابقه نتایج قبلی، وجود دهانه رحم، وضعیت سیستم ایمنی و دستورالعمل کشور یا مرکز درمانی تعیین شود.

در شرایط زیر ممکن است پزشک درباره آزمایش HPV یا پیگیری نزدیک‌تر تصمیم متفاوتی بگیرد:

• سابقه پاپ اسمیر یا آزمایش HPV غیرطبیعی
• سابقه ضایعات پیش‌سرطانی یا درمان‌های مرتبط با دهانه رحم
• ضعف سیستم ایمنی، از جمله برخی افراد مبتلا به HIV
• سابقه پزشکی‌ای که برنامه غربالگری معمول را تغییر می‌دهد

اگر علائمی مانند خون‌ریزی غیرمعمول، خون‌ریزی بعد از رابطه جنسی یا درد لگنی مداوم دارید، منتظر نوبت غربالگری نمانید. آزمایش HPV یک تست غربالگری است و بررسی علائم نیاز به ارزیابی پزشکی جداگانه دارد.

آزمایش HPV مردان؛ آیا تست روتین وجود دارد؟

برای مردان، آزمایش روتین و تأییدشده‌ای که بتواند «وضعیت کلی HPV» را مشخص کند وجود ندارد و تست HPV برای غربالگری عمومی مردان توصیه نمی‌شود. همچنین آزمایش HPV دهانه رحم برای بررسی شریک مرد فردی که نتیجه HPV مثبت دارد طراحی نشده است.

وجود زگیل یا ضایعه تناسلی نیز معمولاً با معاینه پزشک ارزیابی می‌شود و تست HPV برای تشخیص روتین زگیل تناسلی کاربرد ندارد. در بعضی گروه‌های پرخطر، به‌ویژه برخی افراد مبتلا به HIV، ممکن است متخصص بر اساس دستورالعمل‌های مربوط به غربالگری سرطان مقعد، بررسی‌های اختصاصی پیشنهاد کند؛ اما این موضوع با «آزمایش HPV مردان برای همه» متفاوت است.

نحوه انجام آزمایش HPV و نمونه‌گیری

روش رایج آزمایش HPV برای غربالگری دهانه رحم شبیه نمونه‌گیری پاپ اسمیر است. پزشک یا ماما با وسیله‌ای به نام اسپکولوم دهانه رحم را مشاهده می‌کند و با برس یا ابزار نمونه‌گیری، سلول‌هایی از دهانه رحم برمی‌دارد. نمونه در محیط مخصوص قرار می‌گیرد و برای بررسی مولکولی به آزمایشگاه فرستاده می‌شود.

در بسیاری از روش‌های سیتولوژی مایع، ممکن است از همان نمونه برای پاپ اسمیر و آزمایش HPV استفاده شود؛ البته این موضوع به نوع کیت و درخواست آزمایش بستگی دارد.

در برخی کشورها و مراکز، برای افراد واجد شرایط، نمونه‌گیری شخصی واژینال با کیت‌های تأییدشده نیز در دسترس است. در دسترس بودن این روش، محل مجاز نمونه‌گیری و نوع کیت به مقررات و امکانات هر کشور و مرکز بستگی دارد؛ بنابراین نباید فرض کرد هر آزمایشگاه این گزینه را ارائه می‌دهد.

آمادگی قبل از آزمایش HPV

برای خود آزمایش HPV معمولاً آمادگی ویژه‌ای لازم نیست؛ بااین‌حال اگر تست همراه پاپ اسمیر انجام می‌شود، رعایت توصیه‌های مرکز نمونه‌گیری می‌تواند به کیفیت نمونه کمک کند.

• اگر هم‌زمان پاپ اسمیر دارید، معمولاً توصیه می‌شود در دو روز قبل از نمونه‌گیری از رابطه واژینال، شست‌وشوی داخل واژن و استفاده از داروهای واژینال یا مواد اسپرم‌کش خودداری شود، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
• قاعدگی لزوماً مانع انجام تست HPV یا پاپ اسمیر نیست، اما بهتر است پیش از مراجعه درباره شرایط خون‌ریزی با مرکز نمونه‌گیری هماهنگ کنید.
• اگر باردار هستید، خون‌ریزی غیرعادی دارید، درمان واژینال استفاده می‌کنید یا اخیراً روی دهانه رحم اقدام پزشکی انجام شده است، این موضوع را به پزشک یا نمونه‌گیر اطلاع دهید.
• دستورالعمل اختصاصی آزمایشگاه یا پزشک را بر توصیه‌های عمومی مقدم بدانید.

جواب آزمایش HPV چگونه تفسیر می‌شود؟

تفسیر نتیجه فقط به کلمه «مثبت» یا «منفی» محدود نمی‌شود. نوع کیت، تیپ یا گروه HPV گزارش‌شده، نتیجه پاپ اسمیر، سن، سابقه آزمایش‌های قبلی و شرایط بالینی در تصمیم بعدی نقش دارند.

نتیجه منفی آزمایش HPV

نتیجه منفی معمولاً یعنی هیچ‌یک از تیپ‌های پرخطر تحت پوشش آزمایش در نمونه بررسی‌شده شناسایی نشده‌اند. این نتیجه خطر وجود تغییرات مهم دهانه رحم را کاهش می‌دهد، اما به معنای صفر شدن خطر یا رد همه انواع HPV در تمام نقاط بدن نیست. غربالگری بعدی باید مطابق برنامه توصیه‌شده ادامه پیدا کند.

نتیجه مثبت آزمایش HPV

نتیجه مثبت یعنی مواد ژنتیکی یک یا چند تیپ HPV تحت پوشش تست در نمونه پیدا شده است. مثبت شدن آزمایش به‌تنهایی سرطان را تشخیص نمی‌دهد. بسیاری از عفونت‌های HPV توسط سیستم ایمنی کنترل می‌شوند، اما ماندگاری تیپ‌های پرخطر دلیل اصلی اهمیت پیگیری است.

اقدام بعدی ممکن است شامل بررسی پاپ اسمیر، ژنوتایپ‌گیری، تکرار آزمایش در زمان مشخص یا کولپوسکوپی باشد. برای جزئیات بیشتر درباره سناریوهای مختلف می‌توانید مقاله تفسیر آزمایش HPV و معنی نتیجه مثبت و ژنوتایپ‌ها را بخوانید.

HPV نوع 16 و 18 چه اهمیتی دارند؟

تیپ‌های 16 و 18 از مهم‌ترین تیپ‌های پرخطر HPV هستند. اگر آزمایش این تیپ‌ها را جداگانه گزارش کند، نتیجه می‌تواند در انتخاب مسیر پیگیری مؤثر باشد. بااین‌حال حتی مثبت بودن این ژنوتایپ‌ها نیز به‌تنهایی به معنای وجود سرطان نیست و تصمیم بعدی باید بر اساس مجموعه نتایج انجام شود.

نتیجه نامعتبر یا ناکافی

گاهی آزمایشگاه ممکن است نتیجه را نامعتبر، ناکافی یا غیرقابل تفسیر گزارش کند. در این حالت معمولاً باید علت بررسی شود و بسته به نوع نمونه و دستور پزشک، نمونه‌گیری تکرار شود.

تفاوت آزمایش HPV با پاپ اسمیر

این دو آزمایش به یک سؤال پاسخ نمی‌دهند. آزمایش HPV به دنبال ویروس‌های پرخطر است، در حالی که پاپ اسمیر تغییرات سلولی دهانه رحم را بررسی می‌کند. به همین دلیل ممکن است فرد HPV مثبت داشته باشد اما پاپ اسمیر او طبیعی باشد، یا بر اساس نتیجه سلولی نیاز به ارزیابی تکمیلی پیدا کند.

برای آشنایی دقیق‌تر با روش نمونه‌گیری، شرایط انجام و انواع جواب پاپ اسمیر، مطلب تست پاپ اسمیر چیست؟ شرایط انجام و تفسیر نتیجه را مطالعه کنید.

آیا آزمایش HPV برای زگیل تناسلی یا بررسی شریک جنسی است؟

خیر. تست HPV مورد استفاده در غربالگری دهانه رحم برای تشخیص زگیل تناسلی طراحی نشده است. زگیل‌ها معمولاً با معاینه بالینی تشخیص داده می‌شوند و تیپ‌های کم‌خطر HPV که بیشتر با زگیل ارتباط دارند، هدف اصلی بسیاری از تست‌های غربالگری دهانه رحم نیستند.

همچنین مثبت شدن HPV در یک نفر معمولاً به این معنا نیست که شریک جنسی باید یک «تست HPV عمومی» انجام دهد. چنین آزمایشی برای تعیین وضعیت کلی HPV افراد وجود ندارد. در صورت وجود ضایعه، علائم یا نگرانی درباره عفونت‌های مقاربتی دیگر، هر فرد باید بر اساس شرایط خودش ارزیابی شود.

سؤالات متداول درباره آزمایش HPV

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

HPV اغلب بدون علامت است، بنابراین نبود علامت به معنای نبود عفونت نیست. از طرف دیگر، بعضی علائم نیاز به معاینه دارند و نباید صرفاً با انجام آزمایش HPV پیگیری شوند.

• مشاهده زگیل، برجستگی، زخم یا ضایعه جدید در ناحیه تناسلی یا مقعد
• خون‌ریزی واژینال غیرمعمول، به‌ویژه بعد از رابطه جنسی، بین قاعدگی‌ها یا پس از یائسگی
• ترشح خونی یا غیرعادی مداوم
• درد لگنی مداوم یا علائمی که علت آن مشخص نیست
• دریافت نتیجه HPV مثبت، پاپ اسمیر غیرطبیعی یا توصیه آزمایشگاه برای پیگیری

مطالب پیشنهادی برای آشنایی بیشتر با HPV