پرولاکتین هورمونی است که بیشتر توسط بخش قدامی غده هیپوفیز در پایه مغز تولید میشود. شناختهشدهترین نقش آن، کمک به تولید شیر پس از زایمان است. افزایش پایدار پرولاکتین میتواند عملکرد هورمونهای جنسی را مختل کند و با نامنظمی قاعدگی، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا کاهش باروری همراه باشد.
این مقاله درباره خود هورمون پرولاکتین، علائم و علل تغییرات آن است. برای اطلاع از زمان نمونهگیری، ناشتایی و تفسیر نتیجه، راهنمای آزمایش پرولاکتین را مطالعه کنید.
پرولاکتین چه نقشی در بدن دارد؟
- شیردهی: پرولاکتین به آغاز و حفظ تولید شیر پس از زایمان کمک میکند.
- عملکرد تولیدمثل: افزایش غیرطبیعی آن میتواند ترشح هورمونهای جنسی را کاهش دهد و بر تخمکگذاری، قاعدگی و عملکرد جنسی اثر بگذارد.
- در مردان: افزایش پایدار پرولاکتین ممکن است با کاهش تستوسترون، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و کاهش باروری همراه باشد.
نقشهای احتمالی دیگری برای پرولاکتین در متابولیسم و سیستم ایمنی بررسی شدهاند، اما اهمیت بالینی آنها به اندازه نقش این هورمون در شیردهی و تنظیم محور تولیدمثل روشن نیست.
علائم پرولاکتین بالا چیست؟
افزایش پرولاکتین یا هیپرپرولاکتینمی ممکن است بدون علامت باشد. علائم احتمالی به سن، وضعیت قاعدگی، سطح هورمونهای جنسی و علت زمینهای بستگی دارند.
علائم احتمالی در زنان
- قاعدگی نامنظم یا قطع قاعدگی
- ترشح شیر از پستان بدون بارداری یا شیردهی
- اختلال تخمکگذاری و کاهش باروری
- کاهش میل جنسی یا خشکی واژن
علائم احتمالی در مردان
- کاهش میل جنسی
- اختلال نعوظ
- کاهش تستوسترون یا کاهش باروری
- ترشح از پستان که در مردان نادر است
سردرد و اختلال بینایی علتهای متعددی دارند؛ اما اگر با اختلالات هورمونی همراه باشند، ممکن است بررسی غده هیپوفیز لازم شود. سردرد ناگهانی و بسیار شدید، کاهش ناگهانی دید، دوبینی یا اختلال هوشیاری نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
علت افزایش پرولاکتین چیست؟
افزایش پرولاکتین ممکن است فیزیولوژیک، ناشی از دارو یا مرتبط با یک بیماری باشد.
- علل طبیعی و موقت: بارداری، شیردهی، خواب، ورزش شدید، استرس نمونهگیری و تحریک پستان.
- داروها: بعضی داروهای ضدروانپریشی، ضدتهوع، ضدافسردگی، اپیوئیدها و برخی داروهای فشارخون.
- پرولاکتینوما: تومور خوشخیم هیپوفیز که پرولاکتین تولید میکند.
- کمکاری تیروئید: میتواند باعث افزایش پرولاکتین شود.
- بیماریهای کلیوی و بعضی بیماریهای کبدی: ممکن است پاکسازی پرولاکتین را کاهش دهند.
- اختلالات دیگر هیپوفیز یا هیپوتالاموس: گاهی با اختلال کنترل ترشح پرولاکتین همراهاند.
- آسیب دیواره قفسه سینه: مانند جراحی، سوختگی یا زونا در بعضی افراد.
در فرد مبتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک نیز افزایش پرولاکتین باید جداگانه بررسی شود و نباید بدون ارزیابی داروها، بارداری، تیروئید، ماکروپرولاکتین و بیماریهای هیپوفیز به PCOS نسبت داده شود.
هیچ دارویی را برای کاهش پرولاکتین یا پیش از انجام آزمایش خودسرانه قطع نکنید. تغییر دارو باید با پزشک تجویزکننده هماهنگ شود.
ماکروپرولاکتین چیست؟
ماکروپرولاکتین شکل درشتمولکول و معمولاً کمفعالتر پرولاکتین است. وجود مقدار زیاد آن میتواند عدد پرولاکتین را بالا نشان دهد، درحالیکه فرد علائم معمول هیپرپرولاکتینمی را ندارد. در چنین شرایطی پزشک ممکن است بررسی ماکروپرولاکتین را درخواست کند تا از تصویربرداری یا درمان غیرضروری جلوگیری شود.
پرولاکتین پایین چیست؟
پرولاکتین پایین کمتر از پرولاکتین بالا مورد بررسی قرار میگیرد و یک نتیجه پایین بهتنهایی همیشه نشانه بیماری جدی نیست. اهمیت آن بیشتر زمانی مطرح میشود که فرد پس از زایمان قادر به تولید شیر کافی نباشد یا نشانههای کمبود سایر هورمونهای هیپوفیز وجود داشته باشد.
کمکاری هیپوفیز، آسیب پس از خونریزی شدید زایمان، جراحی یا پرتودرمانی هیپوفیز و مصرف آگونیستهای دوپامین از علل احتمالیاند. تفسیر نتیجه باید همراه با علائم و سایر هورمونهای هیپوفیز انجام شود.
آزمایش پرولاکتین چه زمانی درخواست میشود؟
پزشک ممکن است آزمایش را در صورت ترشح غیرطبیعی از پستان، نامنظمی یا قطع قاعدگی، اختلال تخمکگذاری، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش تستوسترون یا احتمال بیماری هیپوفیز درخواست کند. این آزمایش بخشی ثابت از بررسی همه افراد مبتلا به ناباروری نیست و بر اساس علائم و سابقه پزشکی انتخاب میشود.
پرولاکتین در خواب افزایش مییابد؛ بنابراین نمونهگیری اغلب چند ساعت پس از بیدارشدن انجام میشود. نیاز به ناشتایی و سایر شرایط به دستور پزشک و آزمایشگاه بستگی دارد.
نتیجه پرولاکتین چگونه تفسیر میشود؟
محدوده مرجع پرولاکتین به روش اندازهگیری، آزمایشگاه، جنس، بارداری و شیردهی بستگی دارد. نتیجه باید با محدوده درجشده در همان برگه آزمایش مقایسه شود. یک نتیجه کمی بالاتر از محدوده بهتنهایی تشخیص بیماری یا تومور نیست و ممکن است آزمایش در شرایط استاندارد تکرار شود.
بعد از مشاهده پرولاکتین بالا چه بررسیهایی انجام میشود؟
مسیر بررسی برای همه افراد یکسان نیست، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- تأیید نتیجه و در صورت لزوم تکرار آزمایش در شرایط مناسب
- بررسی احتمال بارداری و داروهای مصرفی
- ارزیابی عملکرد تیروئید و کلیه و در موارد لازم کبد
- بررسی ماکروپرولاکتین، بهویژه در فرد بدون علامت
- بررسی سایر هورمونهای هیپوفیز بر اساس علائم
- انجام MRI هیپوفیز در افزایش پایدار و بدون علت مشخص یا در صورت وجود علائم توده
MRI برای هر نتیجه کمی بالا لازم نیست و معمولاً پس از تأیید افزایش پرولاکتین و بررسی علل موقت، دارویی و بیماریهای زمینهای درخواست میشود.
درمان پرولاکتین بالا
درمان به علت افزایش پرولاکتین، شدت علائم، وضعیت باروری و وجود یا اندازه تومور بستگی دارد. بعضی افزایشهای بدون علامت یا ناشی از ماکروپرولاکتین ممکن است فقط به پیگیری نیاز داشته باشند.
- پرولاکتینوما: اغلب با آگونیستهای دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین درمان میشود.
- کمکاری تیروئید: درمان بیماری زمینهای میتواند سطح پرولاکتین را اصلاح کند.
- افزایش ناشی از دارو: پزشک ممکن است با هماهنگی پزشک تجویزکننده، نوع یا مقدار دارو را تغییر دهد.
- جراحی: برای بعضی تومورها، بهویژه در صورت مقاومت یا عدم تحمل دارو یا وجود علائم فشاری، مطرح میشود.
- پرتودرمانی: فقط در موارد نادر و انتخابشده کاربرد دارد.
جمعبندی
پرولاکتین در شیردهی و تنظیم محور تولیدمثل نقش دارد. افزایش آن همیشه به معنای تومور نیست و ممکن است موقت، دارویی یا مرتبط با بیماریهای دیگری مانند کمکاری تیروئید باشد. تفسیر نتیجه باید بر اساس علائم، داروها، محدوده مرجع آزمایشگاه و بررسیهای تکمیلی انجام شود.
منابع علمی
- بیانیه اجماع بینالمللی انجمن هیپوفیز درباره پرولاکتینوما
- انجمن غدد درونریز؛ هیپرپرولاکتینمی
- MedlinePlus؛ آزمایش سطح پرولاکتین
- NIDDK؛ پرولاکتینوما
این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک نیست. نتیجه آزمایش پرولاکتین باید با توجه به علائم، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و محدوده مرجع آزمایشگاه تفسیر شود.
سؤالات متداول درباره پرولاکتین
پاسخ پرسشهای رایج درباره علائم، علتها، آزمایش و درمان تغییرات پرولاکتین را در این بخش بخوانید.
خیر. پرولاکتین در بدن زنان و مردان تولید میشود. نقش شناختهشده آن در شیردهی است، اما افزایش غیرطبیعی آن میتواند در هر دو جنس بر هورمونهای جنسی و باروری اثر بگذارد.
خیر. بارداری، شیردهی، خواب، استرس، بعضی داروها، کمکاری تیروئید و بیماری کلیوی نیز میتوانند پرولاکتین را افزایش دهند. پرولاکتینوما یکی از علل مهم افزایش پایدار است، اما تنها علت نیست.
ماکروپرولاکتین شکل درشتمولکول و معمولاً کمفعالتر پرولاکتین است. ممکن است عدد آزمایش را بالا نشان دهد، بدون آنکه فرد علائم متناسب داشته باشد؛ بنابراین گاهی بررسی جداگانه آن لازم است.
بله. بعضی داروهای ضدروانپریشی، ضدتهوع، ضدافسردگی، اپیوئیدها و برخی داروهای فشارخون میتوانند سطح پرولاکتین را افزایش دهند. هیچ دارویی را بدون نظر پزشک قطع یا تغییر ندهید.
خیر. معمولاً ابتدا نتیجه تأیید و علل موقت، دارویی، تیروئیدی و ماکروپرولاکتین بررسی میشوند. MRI بیشتر در افزایش پایدار و بدون علت مشخص یا در صورت وجود علائم توده هیپوفیز مطرح است.
یک نتیجه پایین بهتنهایی همیشه نشانه بیماری جدی نیست. اهمیت آن بیشتر در ناتوانی تولید شیر پس از زایمان یا همراهی با نشانههای کمبود سایر هورمونهای هیپوفیز مطرح میشود.
در بسیاری از موارد بله. درمان به علت بستگی دارد و ممکن است شامل درمان کمکاری تیروئید، تغییر داروی مسبب با نظر پزشک، آگونیست دوپامین برای پرولاکتینوما یا در موارد انتخابشده جراحی باشد.
