آزمایش پرولاکتین مقدار هورمون پرولاکتین یا PRL را در خون اندازهگیری میکند. این هورمون در بخش قدامی غده هیپوفیز ساخته میشود و مهمترین نقش شناختهشده آن کمک به تولید شیر پس از زایمان است. افزایش یا کاهش پرولاکتین باید با توجه به علائم، داروهای مصرفی، بارداری یا شیردهی و محدوده مرجع همان آزمایشگاه تفسیر شود.
پرولاکتین چیست و چه نقشی دارد؟
پرولاکتین در رشد بافت پستان و آغاز و حفظ شیردهی نقش دارد. مقدار بالای آن میتواند ترشح هورمونهای جنسی را کاهش دهد و در بعضی افراد موجب اختلال قاعدگی، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا مشکل در باروری شود.
آزمایش پرولاکتین چرا تجویز میشود؟
پزشک ممکن است این آزمایش را در شرایط زیر درخواست کند:
علائم احتمالی در افراد دارای قاعدگی
- ترشح شیر از پستان در خارج از دوران بارداری یا شیردهی
- قطع یا نامنظمشدن قاعدگی
- ناباروری یا اختلال تخمکگذاری
- کاهش میل جنسی یا خشکی واژن
علائم احتمالی در مردان
- کاهش میل جنسی یا اختلال نعوظ
- ناباروری یا کاهش تستوسترون
- ترشح از پستان که نادر است
- بزرگشدن بافت پستان در بعضی موارد
این آزمایش ممکن است در بررسی سردرد، اختلال بینایی، احتمال بیماری هیپوفیز یا پایش درمان پرولاکتینوما نیز درخواست شود.
علل افزایش پرولاکتین
افزایش پرولاکتین یا هیپرپرولاکتینمی میتواند فیزیولوژیک، دارویی یا ناشی از بیماری باشد.
علل فیزیولوژیک و موقت
- بارداری و شیردهی
- خواب و تغییرات طبیعی شبانهروزی
- استرس نمونهگیری یا درد
- ورزش شدید
- تحریک پستان یا فعالیت جنسی
بیماریها و شرایط پزشکی
- پرولاکتینوما؛ تومور معمولاً خوشخیم و ترشحکننده پرولاکتین در هیپوفیز
- تودهها یا بیماریهایی که بر ساقه هیپوفیز اثر میگذارند
- کمکاری تیروئید
- بیماری مزمن کلیه و در بعضی موارد بیماری کبد
- آسیب یا تحریک دیواره قفسه سینه
ابتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک، افزایش پرولاکتین را بهطور خودکار توضیح نمیدهد. نتیجه پایدار باید جداگانه و با بررسی سایر علل ارزیابی شود.
داروهای مؤثر بر پرولاکتین
برخی داروها ممکن است مقدار پرولاکتین را افزایش دهند، از جمله:
- برخی داروهای ضدروانپریشی مانند ریسپریدون و هالوپریدول
- بعضی داروهای ضدافسردگی
- داروهای ضدتهوع مانند متوکلوپرامید و دومپریدون
- بعضی داروهای فشارخون مانند وراپامیل و متیلدوپا
- استروژنها و برخی درمانهای هورمونی
- داروهای اپیوئیدی
هیچ دارویی، بهویژه داروهای روانپزشکی، قلبی یا ضدتهوع را برای انجام آزمایش خودسرانه قطع نکنید. تغییر دارو باید با پزشک تجویزکننده هماهنگ شود.
شرایط و زمان انجام آزمایش پرولاکتین
- زمان نمونهگیری: بهدلیل تغییرات شبانهروزی پرولاکتین، نمونه معمولاً حدود سه تا چهار ساعت پس از بیدارشدن گرفته میشود.
- ناشتایی: آزمایش پرولاکتین همیشه به ناشتایی نیاز ندارد؛ بااینحال پزشک یا آزمایشگاه ممکن است، بهخصوص برای تکرار یک نتیجه بالا، چند ساعت ناشتایی درخواست کند.
- استراحت: بهتر است پیش از خونگیری چند دقیقه در حالت نشسته و آرام استراحت کنید.
- فعالیت و تحریک پستان: پیش از نمونهگیری از ورزش شدید و تحریک پستان خودداری کنید؛ درباره محدودیت زمانی دقیق، دستور پزشک یا آزمایشگاه را رعایت کنید.
- داروها و مکملها: فهرست همه داروهای نسخهای، بدون نسخه، مکملها و فرآوردههای گیاهی را اعلام کنید.
آزمایش پرولاکتین چگونه انجام میشود؟
نمونه خون از ورید بازو گرفته میشود و آزمایشگاه مقدار پرولاکتین را اندازهگیری میکند. خونگیری معمولاً فقط با ناراحتی کوتاهمدت در محل ورود سوزن همراه است.
تفسیر نتیجه آزمایش پرولاکتین
محدوده مرجع پرولاکتین به روش آزمایش، واحد گزارش، جنس، بارداری و شرایط فرد بستگی دارد. بنابراین عدد نتیجه را با محدوده مرجع چاپشده در همان برگه آزمایش مقایسه کنید و از تفسیر آن با جدولهای عمومی اینترنتی خودداری کنید.
پرولاکتین کمی بالا
افزایش خفیف ممکن است به استرس، خواب، ورزش، تحریک پستان، داروها یا زمان نمونهگیری مربوط باشد. پزشک معمولاً پیش از درخواست تصویربرداری، نتیجه را در شرایط مناسب تکرار و عوامل موقت را بررسی میکند.
ماکروپرولاکتین چیست؟
ماکروپرولاکتین شکل درشتمولکول و معمولاً کمفعالتری از پرولاکتین است که میتواند عدد کل پرولاکتین را بالا نشان دهد. در افزایش پرولاکتین بدون علائم متناسب، پزشک ممکن است آزمایش ماکروپرولاکتین را درخواست کند تا از بررسی یا درمان غیرضروری جلوگیری شود.
پرولاکتین پایین
پرولاکتین پایین کمتر شایع است. این نتیجه ممکن است در بعضی اختلالات هیپوفیز یا در مشکلات شیردهی پس از زایمان اهمیت داشته باشد و باید همراه با علائم و سایر هورمونهای هیپوفیز تفسیر شود.
بعد از بالا بودن پرولاکتین چه بررسیهایی انجام میشود؟
بر اساس شرایط فرد، پزشک ممکن است بعضی از اقدامات زیر را انجام دهد:
- تکرار آزمایش در زمان و شرایط مناسب
- بررسی بارداری در صورت امکان بارداری
- مرور داروها و مکملهای مصرفی
- بررسی عملکرد تیروئید و در صورت نیاز کلیه یا کبد
- بررسی ماکروپرولاکتین
- ارزیابی سایر هورمونهای هیپوفیز بر اساس علائم
MRI هیپوفیز برای هر نتیجه بالا لازم نیست. تصویربرداری معمولاً زمانی مطرح میشود که افزایش پرولاکتین پس از تکرار تأیید شده باشد، علت فیزیولوژیک یا دارویی مشخصی پیدا نشود یا علائم مربوط به توده هیپوفیز وجود داشته باشد.
درمان پرولاکتین بالا
درمان به علت، علائم، وضعیت باروری و وجود یا اندازه توده هیپوفیز بستگی دارد:
- در پرولاکتینومای علامتدار، داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین ممکن است تجویز شوند.
- در کمکاری تیروئید، درمان بیماری زمینهای میتواند مقدار پرولاکتین را اصلاح کند.
- در افزایش دارویی، تغییر درمان فقط با هماهنگی پزشک تجویزکننده انجام میشود.
- بعضی موارد بدون علامت یا فیزیولوژیک ممکن است فقط به پیگیری نیاز داشته باشند.
- جراحی برای بیماران انتخابشده مطرح میشود و پرتودرمانی بهندرت کاربرد دارد.
جمعبندی
آزمایش پرولاکتین در بررسی بعضی اختلالات قاعدگی، ناباروری، ترشح پستان، کاهش عملکرد جنسی و بیماریهای هیپوفیز کاربرد دارد. یک نتیجه بالا باید با توجه به شرایط نمونهگیری، داروها، علائم و محدوده مرجع آزمایشگاه بررسی شود؛ بنابراین تکرار آزمایش یا بررسی ماکروپرولاکتین و تیروئید ممکن است پیش از MRI لازم باشد.
منابع علمی
- MedlinePlus؛ آزمایش سطح پرولاکتین
- بیانیه اجماع بینالمللی انجمن هیپوفیز درباره تشخیص و درمان پرولاکتینوما
- راهنمای بالینی انجمن غدد درباره تشخیص و درمان هیپرپرولاکتینمی
برای اطلاع از ساعت مناسب نمونهگیری، نیاز احتمالی به ناشتایی و شرایط آزمایشهای همزمان، پیش از مراجعه با آزمایشگاه یا پزشک خود هماهنگ کنید.
پرسشهای متداول درباره آزمایش پرولاکتین
پاسخ پرسشهای رایج درباره ناشتایی، زمان نمونهگیری، نتیجه بالا و بررسیهای بعدی را در این بخش بخوانید.
همیشه نه. ممکن است پزشک یا آزمایشگاه، بهویژه برای تکرار یک نتیجه بالا، چند ساعت ناشتایی را درخواست کند. دستور همان مرکز را رعایت کنید.
نمونه معمولاً حدود سه تا چهار ساعت پس از بیدارشدن گرفته میشود، اما زمان دقیق باید مطابق دستور پزشک یا آزمایشگاه باشد.
خیر. بارداری، شیردهی، استرس، بعضی داروها، کمکاری تیروئید، بیماری کلیه و شرایط نمونهگیری نیز میتوانند پرولاکتین را افزایش دهند.
بله. کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، ناباروری، کاهش تستوسترون یا ترشح پستان میتواند از دلایل درخواست این آزمایش در مردان باشد.
ماکروپرولاکتین شکل معمولاً کمفعالتر پرولاکتین است که میتواند عدد آزمایش را بالا نشان دهد. در افزایش بدون علائم متناسب، پزشک ممکن است بررسی آن را درخواست کند.
خیر. معمولاً ابتدا نتیجه تکرار و بارداری، داروها، تیروئید، عملکرد کلیه و ماکروپرولاکتین بررسی میشوند. MRI در صورت افزایش پایدار و بدون علت مشخص یا وجود علائم هیپوفیز مطرح میشود.
خیر، هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید. فهرست داروها و مکملها را اعلام کنید تا پزشک درباره ادامه، تغییر یا تکرار آزمایش تصمیم بگیرد.
