آزمایش CBC یا شمارش کامل سلولهای خون، تعداد و بعضی ویژگیهای گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را بررسی میکند. این آزمایش میتواند درباره کمخونی، عفونت، التهاب، اثر بعضی داروها و اختلالات خونی سرنخ بدهد؛ اما نتیجه غیرطبیعی CBC بهتنهایی علت بیماری یا تشخیص قطعی سرطان خون را مشخص نمیکند.
آزمایش CBC چه مواردی را اندازهگیری میکند؟
گزارش CBC معمولاً سه گروه اصلی از سلولهای خون را پوشش میدهد:
- گلبولهای قرمز: RBC، هموگلوبین، هماتوکریت و شاخصهایی مانند MCV، MCH، MCHC و RDW
- گلبولهای سفید: تعداد کل WBC و در CBC Diff، انواع گلبول سفید
- پلاکتها: PLT و در بعضی گزارشها MPV، PDW و Plateletcrit
محدوده مرجع به سن، جنس، بارداری، ارتفاع محل زندگی، روش آزمایشگاه و شرایط فرد بستگی دارد؛ بنابراین هر عدد باید با محدوده درجشده در همان برگه آزمایش مقایسه شود.
تفاوت CBC و CBC Diff چیست؟
CBC تعداد کلی گلبولهای سفید را گزارش میکند. در CBC with Differential یا CBC Diff، انواع گلبول سفید شامل نوتروفیل، لنفوسیت، مونوسیت، ائوزینوفیل و بازوفیل نیز بهصورت درصد یا تعداد مطلق گزارش میشوند. برای تفسیر دقیق، تعداد مطلق معمولاً از درصد بهتنهایی مفیدتر است.
چه زمانی آزمایش CBC درخواست میشود؟
- خستگی، ضعف، رنگپریدگی، سرگیجه یا تنگی نفس
- تب یا احتمال عفونت و التهاب
- کبودی یا خونریزی غیرعادی
- پیگیری نتیجه غیرطبیعی قبلی
- پایش بعضی بیماریهای مزمن
- بررسی اثر داروها، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا درمانهای دیگر
- بررسی سلامت عمومی یا پیش از بعضی اقدامات پزشکی بر اساس شرایط فرد
شرایط انجام آزمایش CBC
برای CBC بهتنهایی معمولاً ناشتایی لازم نیست. اگر همزمان آزمایش دیگری درخواست شده باشد، ممکن است شرایط متفاوتی داشته باشد. تمام داروها، مکملها، بارداری، بیماری اخیر و درمانهای جاری را اطلاع دهید، اما هیچ دارویی را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
جدول خلاصه پارامترهای CBC
| پارامتر | چه چیزی را نشان میدهد؟ | نکته تفسیری |
|---|---|---|
| RBC | تعداد گلبولهای قرمز | کاهش یا افزایش آن علتهای متعددی دارد و باید همراه با Hb و HCT بررسی شود. |
| Hb / Hgb | مقدار هموگلوبین حامل اکسیژن | پایینبودن یکی از معیارهای اصلی کمخونی است، اما علت آن را مشخص نمیکند. |
| HCT | درصد حجم خون که از گلبول قرمز تشکیل شده است | کمآبی یا افزایش حجم مایعات بدن میتواند نتیجه را تغییر دهد. |
| MCV | اندازه متوسط گلبول قرمز | برای دستهبندی کمخونی به میکروسیتیک، نرموستیک یا ماکروسیتیک کمک میکند. |
| MCH / MCHC | مقدار و غلظت متوسط هموگلوبین در گلبول قرمز | بهتنهایی تشخیصدهنده نیستند و همراه با MCV و سایر شاخصها تفسیر میشوند. |
| RDW | میزان تفاوت اندازه گلبولهای قرمز | افزایش آن میتواند در فقر آهن، کمبودهای ترکیبی یا پاسخ به درمان دیده شود. |
| WBC | تعداد کل گلبولهای سفید | بالا یا پایینبودن آن اختصاصی یک بیماری نیست و Diff و علائم اهمیت دارند. |
| ANC | تعداد مطلق نوتروفیلها | در ارزیابی خطر عفونت، بهویژه هنگام کاهش نوتروفیل، اهمیت دارد. |
| PLT | تعداد پلاکتها | خطر خونریزی یا لخته فقط بر اساس این عدد تعیین نمیشود. |
| MPV | اندازه متوسط پلاکت | شاخص کمکی است و باید همراه با تعداد پلاکت و وضعیت بالینی بررسی شود. |
تفسیر گلبولهای قرمز، هموگلوبین و هماتوکریت
پایینبودن هموگلوبین یا هماتوکریت میتواند با کمخونی همراه باشد. کمبود آهن تنها یکی از علل است؛ خونریزی، کمبود B12 یا فولات، بیماری مزمن، بیماری کلیه، افزایش تخریب گلبول قرمز و اختلالات مغز استخوان نیز ممکناند. بالا بودن RBC، Hb یا HCT ممکن است در کمآبی، زندگی در ارتفاع، شرایط کماکسیژنی یا افزایش واقعی تولید گلبول قرمز دیده شود.
MCV پایین، طبیعی یا بالا چه معنایی دارد؟
| وضعیت MCV | علل احتمالی |
|---|---|
| پایین | فقر آهن، تالاسمی و بعضی بیماریهای مزمن |
| طبیعی | خونریزی، بیماری مزمن، بیماری کلیه یا مراحل اولیه بعضی کمبودها |
| بالا | کمبود B12 یا فولات، بیماری کبد، مصرف الکل، بعضی داروها، کمکاری تیروئید یا افزایش رتیکولوسیت |
MCV بهتنهایی علت کمخونی را تعیین نمیکند. RDW، رتیکولوسیت، فریتین، آزمایشهای آهن، B12، فولات و سابقه بیمار ممکن است برای بررسی بیشتر لازم باشند.
تفسیر WBC و انواع گلبول سفید
افزایش WBC میتواند در عفونت، التهاب، استرس جسمی، مصرف کورتون، سیگار، بارداری و بعضی بیماریهای خونی دیده شود. کاهش WBC نیز ممکن است با بعضی عفونتها، داروها، بیماریهای خودایمنی، شیمیدرمانی یا اختلالات مغز استخوان همراه باشد. یک عدد غیرطبیعی بهتنهایی سرطان خون را تأیید نمیکند.
| نوع سلول | نقش اصلی | علل احتمالی افزایش |
|---|---|---|
| Neutrophil | دفاع سریع در برابر عفونت و التهاب | عفونت، التهاب، استرس، مصرف کورتون و علل دیگر |
| Lymphocyte | پاسخ ایمنی سلولی و تولید آنتیبادی | بعضی عفونتهای ویروسی و برخی اختلالات ایمنی یا خونی |
| Monocyte | پاکسازی سلولی و پاسخ ایمنی | بعضی عفونتها، التهاب و دوره بهبود برخی بیماریها |
| Eosinophil | واکنشهای آلرژیک و دفاع در برابر بعضی انگلها | آلرژی، واکنش دارویی، انگل و بعضی بیماریهای التهابی یا خونی |
| Basophil | مشارکت در واکنشهای التهابی و آلرژیک | علل آلرژیک، التهابی و بعضی اختلالات خونی |
درصد هر نوع سلول ممکن است تحت تأثیر تغییر سایر سلولها قرار گیرد. پزشک معمولاً تعداد مطلق را نیز بررسی میکند. شمارش مطلق نوتروفیل یا ANC در ارزیابی نوتروپنی اهمیت ویژه دارد.
تفسیر پلاکت، MPV، PDW و Plateletcrit
کاهش پلاکت ممکن است احتمال خونریزی را افزایش دهد، اما اهمیت آن به عدد، علت، سرعت کاهش، عملکرد پلاکت، داروها و علائم بستگی دارد. افزایش پلاکت ممکن است واکنشی، برای مثال در التهاب یا فقر آهن، یا ناشی از بعضی اختلالات مغز استخوان باشد؛ بنابراین هر افزایش پلاکت الزاماً به معنای خطر بالای لخته نیست.
- MPV: اندازه متوسط پلاکت است و بهتنهایی علت کاهش یا افزایش پلاکت را مشخص نمیکند.
- PDW: میزان تفاوت اندازه پلاکتها را نشان میدهد و شاخصی کمکی است.
- PCT یا Plateletcrit: حجم کلی پلاکتها را نسبت به خون نشان میدهد و با آزمایش پروکلسیتونین که گاهی PCT نامیده میشود متفاوت است.
معمولاً تصمیم درمانی فقط بر اساس MPV، PDW یا Plateletcrit گرفته نمیشود و تعداد پلاکت، اسمیر خون و شرایط بالینی اهمیت بیشتری دارند.
چه عواملی میتوانند نتیجه CBC را تغییر دهند؟
- کمآبی یا دریافت زیاد مایعات
- بارداری، ارتفاع محل زندگی، ورزش شدید یا استرس جسمی
- عفونت یا بیماری حاد اخیر
- مصرف بعضی داروها، کورتونها یا درمانهای سرطان
- وجود لخته در نمونه یا تأخیر در پردازش
- چسبیدن پلاکتها در لوله EDTA و پایین گزارششدن کاذب تعداد پلاکت
نتیجه غیرمنتظره ممکن است با نمونه جدید، بررسی اسمیر یا استفاده از روش آزمایشگاهی دیگر تأیید شود.
پس از نتیجه غیرطبیعی چه آزمایشهایی ممکن است لازم باشد؟
- تکرار CBC و CBC Diff
- اسمیر خون محیطی برای بررسی شکل و ظاهر سلولها
- شمارش رتیکولوسیت برای ارزیابی تولید گلبول قرمز در مغز استخوان
- فریتین، آهن، TIBC یا اشباع ترانسفرین
- ویتامین B12 و فولات
- آزمایشهای کلیه، کبد یا التهاب بر اساس شرایط فرد
- بررسیهای تخصصیتر، از جمله مغز استخوان، فقط در موارد انتخابشده
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کرد؟
جمعبندی
تفسیر CBC بر اساس یک عدد انجام نمیشود. ارتباط میان هموگلوبین، MCV، RDW، WBC و Diff، تعداد پلاکت، علائم، داروها و روند تغییر نتایج اهمیت دارد. نتیجه غیرطبیعی لزوماً به معنای بیماری جدی نیست، اما یافته پایدار، شدید یا همراه با علائم باید توسط پزشک بررسی شود.
منابع علمی
پرسشهای متداول درباره آزمایش CBC
پاسخ پرسشهای رایج درباره آمادگی، پارامترها و تفسیر نتیجه CBC
برای CBC بهتنهایی معمولاً ناشتایی لازم نیست. اگر همزمان آزمایشهایی مانند قند یا چربی خون درخواست شدهاند، دستور پزشک یا آزمایشگاه را رعایت کنید.
CBC تعداد کلی گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها و شاخصهای مرتبط را گزارش میکند. CBC Diff علاوه بر این موارد، تعداد یا درصد انواع گلبول سفید مانند نوتروفیل، لنفوسیت، مونوسیت، ائوزینوفیل و بازوفیل را نیز بررسی میکند.
خیر. کمبود آهن یکی از علل شایع است، اما خونریزی، کمبود ویتامین B12 یا فولات، بیماری مزمن، بیماری کلیوی، تخریب گلبول قرمز و اختلالات مغز استخوان نیز میتوانند هموگلوبین را کاهش دهند.
خیر. عفونت یکی از علل احتمالی است، اما التهاب، استرس فیزیکی، مصرف کورتون، سیگار، بارداری و بعضی بیماریهای خونی نیز میتوانند WBC را افزایش دهند.
خیر. بیشتر تغییرات CBC علتهای غیرسرطانی دارند. تشخیص سرطان خون فقط با یک CBC انجام نمیشود و ممکن است به تکرار آزمایش، CBC Diff، اسمیر خون و بررسیهای تخصصی نیاز باشد.
MCV پایین میتواند در فقر آهن یا تالاسمی و MCV بالا در کمبود B12 یا فولات، بیماری کبد، بعضی داروها یا کمکاری تیروئید دیده شود. MCV باید همراه با هموگلوبین، RDW و سایر آزمایشها تفسیر شود.
اهمیت پلاکت پایین به عدد، علت، سرعت کاهش، داروها و وجود خونریزی بستگی دارد. خونریزی فعال، لکههای گسترده، خون در ادرار یا مدفوع، سردرد شدید یا نتیجه بسیار پایین نیازمند تماس سریع با پزشک است.
زمان تکرار به شدت تغییر، علائم، بیماری زمینهای و درمان بستگی دارد. پزشک ممکن است برای تأیید نتیجه غیرمنتظره، بررسی روند بیماری یا پایش درمان، CBC را تکرار کند.
