آزمایش کامل ادرار یا Urinalysis مجموعهای از بررسیهای ظاهری، شیمیایی و میکروسکوپی است. این آزمایش میتواند درباره عفونت مجاری ادراری، وجود خون یا پروتئین، غلظت ادرار و بعضی اختلالات کلیوی یا متابولیک سرنخ بدهد؛ اما یک نتیجه غیرطبیعی بهتنهایی تشخیص قطعی بیماری نیست و باید همراه با علائم، داروهای مصرفی، روش نمونهگیری و سایر آزمایشها تفسیر شود.
آزمایش ادرار چه بخشهایی دارد؟
گزارش آزمایش ادرار معمولاً از سه بخش تشکیل میشود:
- بررسی ظاهری: رنگ، شفافیت و گاهی بو.
- بررسی شیمیایی با نوار ادراری: موادی مانند پروتئین، گلوکز، کتون، خون، نیتریت، لکوسیت استراز، بیلیروبین، pH و وزن مخصوص.
- بررسی میکروسکوپی: گلبول قرمز، گلبول سفید، سلولهای اپیتلیال، باکتری، قارچ، کریستال و انواع سیلندرها.
محدوده مرجع و شیوه گزارش در آزمایشگاههای مختلف یکسان نیست. نتیجه باید با محدوده درجشده در همان برگه آزمایش مقایسه شود.
راهنمای تفسیر شاخصهای رایج آزمایش ادرار
| شاخص | چه چیزی را نشان میدهد؟ | نکته مهم در تفسیر |
|---|---|---|
| رنگ و شفافیت | غلظت ادرار و وجود احتمالی سلول، کریستال، خون یا مواد دیگر | غذاها، داروها و کمآبی نیز میتوانند رنگ را تغییر دهند؛ ظاهر ادرار بهتنهایی تشخیصی نیست. |
| Specific Gravity یا وزن مخصوص | میزان رقیق یا غلیظ بودن نمونه | مصرف مایعات، تعریق، استفراغ، بعضی داروها و بیماریها بر آن اثر میگذارند و بهتنهایی معیار عملکرد کلیه نیست. |
| pH | اسیدی یا قلیایی بودن ادرار | رژیم غذایی، داروها، عفونت و تأخیر در آزمایش نمونه میتوانند pH را تغییر دهند. |
| Protein | وجود پروتئین، بهویژه آلبومین، در ادرار | مقدار موقت ممکن است پس از ورزش شدید، تب یا کمآبی دیده شود؛ نتیجه پایدار نیازمند بررسی کمی مانند نسبت آلبومین به کراتینین است. |
| Glucose | دفع گلوکز از ادرار | ممکن است در قند خون بالا، بارداری، بعضی اختلالات کلیوی یا مصرف داروهای مهارکننده SGLT2 دیده شود و بهتنهایی دیابت را تشخیص نمیدهد. |
| Ketone | تولید و دفع کتونها | روزهداری، استفراغ، رژیم بسیار کمکربوهیدرات و دیابت کنترلنشده از علل احتمالیاند. |
| Blood / RBC | وجود خون یا گلبول قرمز | قاعدگی، ورزش، سنگ، عفونت، بیماری کلیه و علل دیگر مطرحاند. نوار مثبت خون ممکن است بدون وجود RBC و در اثر هموگلوبین یا میوگلوبین نیز دیده شود. |
| Leukocyte Esterase / WBC | وجود گلبول سفید و التهاب در مجاری ادراری | میتواند با عفونت همراه باشد، اما آلودگی نمونه و علل غیرعفونی نیز ممکناند. |
| Nitrite | تبدیل نیترات به نیتریت توسط بعضی باکتریها | نتیجه مثبت احتمال عفونت را بیشتر میکند، ولی نتیجه منفی عفونت را رد نمیکند. |
| Bacteria | مشاهده باکتری در بررسی میکروسکوپی | ممکن است عفونت، باکتریوری بدون علامت یا آلودگی نمونه باشد؛ کشت ادرار در شرایط مناسب تشخیص را دقیقتر میکند. |
| Epithelial Cells | سلولهای پوششی مجاری ادراری یا ناحیه تناسلی | تعداد زیاد سلولهای سنگفرشی اغلب احتمال آلودگی نمونه را مطرح میکند. |
| Crystals | رسوب بعضی مواد معدنی در ادرار | وجود کریستال همیشه به معنای سنگ کلیه نیست و نوع کریستال، pH، علائم و سایر یافتهها اهمیت دارند. |
| Casts یا سیلندرها | ساختارهای تشکیلشده در لولههای کلیه | معنای آنها به نوع سیلندر بستگی دارد؛ بعضی انواع ممکن است بیاهمیت و بعضی نیازمند بررسی کلیوی باشند. |
| Bilirubin / Urobilinogen | سرنخهایی درباره پردازش بیلیروبین و وضعیت کبد یا مجاری صفراوی | نتیجه غیرطبیعی باید همراه با آزمایشهای خون کبدی و علائم بررسی شود. |
WBC، نیتریت و باکتری در ادرار چه معنایی دارند؟
افزایش WBC یا مثبتشدن لکوسیت استراز میتواند نشاندهنده التهاب باشد. نیتریت مثبت احتمال حضور بعضی باکتریهای مولد نیتریت را بیشتر میکند، اما همه باکتریها نیتریت تولید نمیکنند. به همین دلیل، نیتریت منفی عفونت ادراری را بهطور کامل رد نمیکند.
تشخیص عفونت ادراری بر اساس مجموعه علائم مانند سوزش و تکرر ادرار، درد زیر شکم، تب یا درد پهلو و نیز نتایج آزمایش انجام میشود. در شرایطی مانند بارداری، عفونت عودکننده، علائم شدید، احتمال عفونت کلیه، مقاومت دارویی یا نامشخصبودن تشخیص ممکن است کشت ادرار درخواست شود.
وجود باکتری بدون علائم همیشه نیازمند آنتیبیوتیک نیست. باکتریوری بدون علامت معمولاً فقط در شرایط مشخص، از جمله بارداری و پیش از بعضی اقدامات تهاجمی دستگاه ادراری، غربالگری یا درمان میشود.
پروتئین یا آلبومین در ادرار چگونه بررسی میشود؟
مقدار کم و گذرای پروتئین ممکن است پس از ورزش شدید، تب، استرس یا کمآبی دیده شود. اگر پروتئین تکرار شود یا مقدار آن قابلتوجه باشد، پزشک ممکن است نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (UACR)، کراتینین خون و برآورد عملکرد تصفیه کلیه را درخواست کند.
نوار ادراری با آزمایش کمی آلبومین یکسان نیست. برای بررسی زودهنگام آسیب کلیه، بهویژه در افراد مبتلا به دیابت یا فشار خون بالا، UACR کاربرد دقیقتری دارد.
خون یا RBC در آزمایش ادرار چه معنایی دارد؟
خون در ادرار میتواند میکروسکوپی باشد و با چشم دیده نشود. سنگ، عفونت، ورزش شدید، قاعدگی، آسیب، بیماریهای کلیوی و علل دیگری میتوانند آن را ایجاد کنند. مثبتشدن نوار خون باید در صورت لزوم با بررسی میکروسکوپی و تکرار نمونه صحیح تأیید شود.
مشاهده خون واضح در ادرار، تکرار خون میکروسکوپی یا همراهی آن با درد، لخته، کاهش وزن یا عوامل خطر نیازمند ارزیابی پزشکی است و نباید فقط به عفونت یا قاعدگی نسبت داده شود.
گلوکز و کتون در ادرار
گلوکز ادرار ممکن است در قند خون بالا دیده شود، اما آزمایش ادرار روش اصلی تشخیص یا پایش دیابت نیست. برای این منظور معمولاً از آزمایشهای خون مانند قند ناشتا، قند تصادفی یا HbA1c استفاده میشود. بعضی داروهای دیابت از گروه SGLT2 نیز عمداً دفع گلوکز در ادرار را افزایش میدهند.
کتون میتواند در گرسنگی، استفراغ طولانی، رژیم بسیار کمکربوهیدرات یا دیابت کنترلنشده ایجاد شود. کتون قابلتوجه همراه با قند خون بالا، تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس غیرعادی یا خوابآلودگی نیازمند ارزیابی فوری است.
روش صحیح جمعآوری نمونه ادرار
برای بیشتر آزمایشهای روتین، نمونه تمیز میانی جریان یا Clean-Catch درخواست میشود. دستور مرکز نمونهگیری در اولویت است.
- دستها و ناحیه اطراف خروج ادرار را طبق دستور آزمایشگاه تمیز کنید.
- ابتدای ادرار را داخل توالت دفع کنید.
- بدون تماس پوست یا دست با داخل ظرف و درِ آن، بخش میانی جریان را در ظرف جمع کنید.
- درب ظرف را محکم ببندید و نمونه را در زمان اعلامشده به آزمایشگاه تحویل دهید.
نمونه اول صبح برای بعضی بررسیها مناسب است، اما برای همه درخواستها الزامی نیست. مصرف بیش از حد آب پیش از نمونهگیری میتواند نمونه را رقیق کند. در صورت قاعدگی، ترشح واژینال، مصرف آنتیبیوتیک، مکملها یا داروهای خاص، آزمایشگاه را مطلع کنید.
چه عواملی باعث نتیجه نادرست یا گمراهکننده میشوند؟
- آلودگی نمونه با ترشحات تناسلی، خون قاعدگی یا تماس دست و پوست با داخل ظرف
- جمعآوری ابتدای جریان بهجای نمونه میانی، در زمانی که Clean-Catch درخواست شده است
- تأخیر طولانی در تحویل یا نگهداری نامناسب نمونه
- مصرف زیاد آب و رقیقشدن نمونه
- ورزش شدید، تب، کمآبی یا استفراغ
- مصرف بعضی داروها، مکملها، مواد غذایی و رنگهای خوراکی
- مصرف آنتیبیوتیک پیش از کشت ادرار
آزمایش ادرار چه زمانی درخواست میشود؟
- وجود علائم عفونت ادراری یا عفونت کلیه
- بررسی خون، پروتئین یا مواد غیرطبیعی در ادرار
- ارزیابی یا پایش بعضی بیماریهای کلیوی، دیابت و فشار خون بالا
- بررسی سنگ کلیه یا علائم ادراری
- مراقبتهای بارداری؛ کشت ادرار در اوایل بارداری برای بررسی باکتریوری بدون علامت اهمیت ویژه دارد
- پیش از بعضی اقدامات پزشکی یا بر اساس شرایط بالینی، نه لزوماً برای همه افراد
آزمایش کامل ادرار مستقیماً میزان تصفیه کلیه را اندازهگیری نمیکند. برای ارزیابی عملکرد کلیه معمولاً آزمایش خون کراتینین و eGFR و برای بررسی آسیب کلیوی، UACR در کنار سایر یافتهها استفاده میشوند.
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کرد؟
جمعبندی
تفسیر آزمایش ادرار بر پایه یک عدد یا یک علامت مثبت انجام نمیشود. کیفیت نمونه، علائم، سابقه پزشکی، داروها و ترکیب یافتههایی مانند WBC، RBC، نیتریت، پروتئین و باکتری تعیین میکنند که آیا تکرار آزمایش، کشت ادرار، آزمایش خون یا بررسی تخصصی لازم است.
منابع علمی
پرسشهای متداول درباره آزمایش ادرار
پاسخ پرسشهای رایج درباره آمادگی، نمونهگیری و تفسیر نتیجه آزمایش ادرار
برای آزمایش کامل ادرار معمولاً ناشتایی لازم نیست. اگر همزمان آزمایش دیگری درخواست شده یا پزشک و آزمایشگاه دستور خاصی دادهاند، همان دستور را رعایت کنید.
نمونه اول صبح برای بعضی بررسیها مناسبتر است، اما برای همه آزمایشهای ادرار الزامی نیست. نوع نمونه و زمان جمعآوری باید مطابق نسخه پزشک و دستور آزمایشگاه باشد.
خیر. باکتری ممکن است در اثر آلودگی نمونه دیده شود و در بعضی افراد نیز بدون علامت وجود داشته باشد. تشخیص عفونت به علائم، گلبول سفید، نیتریت و در صورت نیاز کشت ادرار بستگی دارد.
خیر. همه باکتریها نیتریت تولید نمیکنند و مدت ماندن ادرار در مثانه نیز بر نتیجه اثر دارد. در صورت وجود علائم، نتیجه منفی نیتریت عفونت را بهطور کامل رد نمیکند.
خیر. ورزش شدید، تب، کمآبی و بعضی شرایط موقت میتوانند پروتئین ادرار را افزایش دهند. پروتئین پایدار یا قابلتوجه باید با تکرار آزمایش و در صورت نیاز نسبت آلبومین به کراتینین ادرار بررسی شود.
وجود گلوکز یا کتون در ادرار میتواند سرنخ باشد، اما برای تشخیص یا پایش دیابت معمولاً آزمایشهای خون مانند قند خون و HbA1c لازماند.
خون قاعدگی ممکن است نمونه را آلوده و تفسیر خون یا گلبول قرمز را دشوار کند. موضوع را به آزمایشگاه اطلاع دهید و در صورت امکان، درباره زمان مناسب نمونهگیری هماهنگ کنید.
