آزمایش BCR::ABL1 یک بررسی تخصصی ژنتیکی و مولکولی است که وجود یا مقدار ژن همجوشی BCR::ABL1 را در خون یا مغز استخوان ارزیابی میکند. این آزمایش بیشترین کاربرد را در تشخیص و پیگیری لوسمی میلوئیدی مزمن (CML) و در بعضی بیماران مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک حاد فیلادلفیا مثبت (Ph+ ALL) دارد. نتیجه باید همراه با علائم، شمارش سلولهای خون، اسمیر یا بررسی مغز استخوان و سایر یافتههای آزمایشگاهی تفسیر شود.
ژن BCR::ABL1 و کروموزوم فیلادلفیا چگونه ایجاد میشوند؟
ژن همجوشی BCR::ABL1 معمولاً در اثر جابهجایی متقابل بخشی از کروموزومهای ۹ و ۲۲ ایجاد میشود که بهصورت t(9;22)(q34;q11.2) نوشته میشود. در این جابهجایی، بخشی از ژن ABL1 در کروموزوم ۹ به بخشی از ژن BCR در کروموزوم ۲۲ متصل میشود. کروموزوم ۲۲ تغییریافته «کروموزوم فیلادلفیا» نام دارد.
محصول این ژن همجوشی، پروتئینی با فعالیت دائمی تیروزینکینازی است. این فعالیت غیرطبیعی پیامهای رشد و تکثیر سلولی را افزایش میدهد و میتواند باعث تجمع سلولهای خونی غیرطبیعی در خون و مغز استخوان شود. محصول متقابل ABL1::BCR ممکن است در بعضی بیماران دیده شود، اما محرک اصلی CML محسوب نمیشود.
آزمایش BCR::ABL1 چه کاربردی دارد؟
- کمک به تأیید یا رد تشخیص CML در کنار شمارش کامل سلولهای خون، اسمیر، بررسی مغز استخوان و آزمایشهای سیتوژنتیک یا مولکولی
- شناسایی Ph+ ALL و کمک به طبقهبندی بیماری و انتخاب درمان هدفمند
- تعیین نوع رونوشت BCR::ABL1 پیش از شروع درمان برای معتبر بودن پایشهای بعدی
- اندازهگیری مقدار BCR::ABL1 در طول درمان CML و ارزیابی روند پاسخ مولکولی
- بررسی علل پاسخ ناکافی یا از دست رفتن پاسخ و، در شرایط لازم، جستوجوی جهشهای ناحیه کینازی ABL1
در موارد بسیار نادری، BCR::ABL1 ممکن است در لوسمی میلوئیدی حاد (AML) نیز گزارش شود؛ بااینحال افتراق این وضعیت از فاز بلاستیک CML پیچیده است و به ارزیابی تخصصی مورفولوژی، ایمونوفنوتیپ و سایر یافتههای ژنتیکی نیاز دارد.
چه زمانی پزشک این آزمایش را درخواست میکند؟
این آزمایش برای غربالگری عمومی افراد سالم طراحی نشده است. پزشک ممکن است در صورت مشاهده یافتههای مشکوک در شمارش سلولهای خون یا علائم سازگار با لوسمی آن را درخواست کند. این علائم اختصاصی نیستند و وجود آنها بهتنهایی بهمعنای ابتلا به سرطان خون نیست.
- افزایش قابلتوجه یا الگوی غیرعادی گلبولهای سفید در CBC و اسمیر خون
- خستگی مداوم، رنگپریدگی، تب یا تعریق شبانه
- کاهش وزن ناخواسته یا کاهش اشتها
- درد یا احساس پری زیر دندههای سمت چپ به علت بزرگشدن طحال
- درد استخوان، خونریزی یا کبودی غیرعادی در بعضی بیماران
نمونه مورد نیاز و آمادگی پیش از آزمایش
نمونه خون
در بسیاری از موارد، بهویژه برای پایش درمان CML، نمونه خون وریدی کافی است. برای خونگیری معمولاً ناشتایی لازم نیست، مگر اینکه آزمایش دیگری همزمان درخواست شده باشد. درد خفیف، کبودی یا خونریزی مختصر محل نمونهگیری از عوارض احتمالی و معمولاً گذرا هستند.
نمونه مغز استخوان
برای تشخیص اولیه، تعیین فاز بیماری یا انجام بعضی بررسیهای مورفولوژیک و سیتوژنتیک ممکن است آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان لازم باشد. نمونه معمولاً از بخش پشتی استخوان لگن گرفته میشود. بیحسی موضعی استفاده میشود و گاهی آرامبخش نیز تجویز میشود. ناشتایی فقط در صورت دستور مرکز درمانی، معمولاً به دلیل استفاده از آرامبخش یا بیهوشی، لازم است.
آزمایش در آزمایشگاه با چه روشهایی انجام میشود؟
| روش | چه چیزی را بررسی میکند؟ | کاربرد اصلی | محدودیت مهم |
|---|---|---|---|
| کاریوتایپ | ساختار و تعداد کروموزومها و مشاهده مستقیم t(9;22) | تشخیص کروموزوم فیلادلفیا و ناهنجاریهای کروموزومی اضافی | به سلولهای در حال تقسیم نیاز دارد و ممکن است بعضی جابهجاییهای مخفی را نبیند. |
| FISH | نزدیکی یا همجوشی نواحی BCR و ABL1 با پروب فلورسنت | تشخیص نسبتاً سریع همجوشی در سلولهای بینفازی | نوع دقیق رونوشت و مقدار استاندارد پاسخ مولکولی را مشخص نمیکند. |
| RT-PCR کیفی | وجود رونوشت RNA ژن همجوشی | تأیید وجود BCR::ABL1 و تعیین نوع رونوشت | برای پایش دقیق مقدار بیماری کافی نیست. |
| RT-qPCR کمی | مقدار رونوشت BCR::ABL1 نسبت به ژن کنترل | پایش پاسخ درمان و بیماری قابلاندازهگیری باقیمانده | باید متناسب با نوع رونوشت و ترجیحاً روی مقیاس بینالمللی گزارش شود. |
| توالییابی | جهشهای قابلشناسایی در ناحیه کینازی ABL1 یا بررسیهای گستردهتر | بررسی مقاومت احتمالی در شرایط منتخب | همه علل مقاومت ناشی از جهش نیستند و نتیجه به تفسیر تخصصی نیاز دارد. |
در تشخیص اولیه CML معمولاً ترکیبی از سیتوژنتیک همراه با FISH و/یا RT-PCR به کار میرود، زیرا هر روش در صورت استفاده بهتنهایی محدودیتهایی دارد. نوع رونوشت BCR::ABL1 نیز باید پیش از درمان مشخص شود تا پایشهای بعدی معتبر باشند.
نتیجه مثبت یا منفی چه معنایی دارد؟
نتیجه مثبت
شناسایی BCR::ABL1 بهمعنای وجود این تغییر ژنتیکی در نمونه است، اما نام بیماری فقط بر اساس این نتیجه تعیین نمیشود. افتراق CML از Ph+ ALL یا سایر شرایط به سن، علائم، شمارش و شکل سلولها، درصد بلاستها، بررسی مغز استخوان و سایر آزمایشها وابسته است. تشخیص نهایی باید توسط متخصص خون انجام شود.
نتیجه منفی
نتیجه منفی احتمال بیماریهای وابسته به BCR::ABL1 را کاهش میدهد، اما همیشه آنها را بهطور مطلق رد نمیکند. نوع نمونه، کیفیت RNA، حساسیت روش و محدود بودن پنل به رونوشتهای شایع ممکن است بر نتیجه اثر بگذارند. بعضی رونوشتهای نادر با آزمونهای محدود شناسایی نمیشوند و در صورت باقیماندن شک بالینی ممکن است روش تکمیلی درخواست شود.
نتیجه کمی BCR::ABL1 چگونه گزارش میشود؟
در پایش CML، نتیجه RT-qPCR معمولاً بهصورت درصد BCR::ABL1 روی مقیاس بینالمللی (IS) گزارش میشود. این عدد نشان میدهد مقدار رونوشت ژن همجوشی نسبت به یک خط پایه استاندارد چقدر است.
| اصطلاح | حد معمول روی مقیاس بینالمللی | معنا |
|---|---|---|
| پاسخ مولکولی زودرس (EMR) | ۱۰٪ یا کمتر در ماه سوم | نشاندهنده کاهش مناسب اولیه بار بیماری؛ تفسیر به روند و شرایط بیمار وابسته است. |
| پاسخ مولکولی عمده (MMR یا MR3) | ۰٫۱٪ یا کمتر | کاهش حداقل سه لگاریتمی نسبت به خط پایه استاندارد |
| پاسخ مولکولی عمیق MR4 | ۰٫۰۱٪ یا کمتر | کاهش حداقل چهار لگاریتمی |
| پاسخ مولکولی عمیق MR4.5 | ۰٫۰۰۳۲٪ یا کمتر | کاهش عمیقتر بار مولکولی |
پایش درمان چگونه انجام میشود؟
طبق توصیههای اروپایی سال ۲۰۲۵، اندازهگیری مولکولی BCR::ABL1 در سلولهای خون باید دستکم هر سه ماه انجام شود تا پاسخ مولکولی عمده به دست آید و تأیید شود. پس از آن، فاصله آزمایشها بر اساس ثبات پاسخ، برنامه درمانی و تصمیم پزشک تنظیم میشود.
- کاهش پایدار مقدار BCR::ABL1 معمولاً با پاسخ بهتر به درمان سازگار است.
- افزایش معنیدار باید با نتیجه قبلی، کیفیت نمونه، پایبندی به مصرف دارو و تداخلهای دارویی بررسی شود.
- در صورت از دست رفتن پاسخ، افزایش تأییدشده یا شک به مقاومت، ممکن است آزمایش جهش ناحیه کینازی ABL1 درخواست شود.
- تغییر دارو فقط بر اساس یک نتیجه منفرد انجام نمیشود و تصمیم نهایی به متخصص خون تعلق دارد.
چرا بهتر است آزمایشهای پیگیری در یک آزمایشگاه انجام شوند؟
روش استخراج RNA، ژن کنترل، حساسیت آزمون، نوع کیت و نحوه تبدیل نتیجه به مقیاس بینالمللی ممکن است بین آزمایشگاهها متفاوت باشند. انجام پایشهای متوالی در یک آزمایشگاه معتبر یا آزمایشگاههایی با روش استانداردشده، مقایسه روند نتایج را قابلاعتمادتر میکند. آزمایشگاه باید نوع رونوشت و حدود حساسیت آزمون را در گزارش مشخص کند.
آیا BCR::ABL1 ارثی است؟
خیر. BCR::ABL1 در اغلب موارد یک تغییر ژنتیکی اکتسابی و سوماتیک است؛ یعنی پس از تولد در بخشی از سلولهای خون ایجاد میشود، از والدین به ارث نمیرسد و به فرزندان منتقل نمیشود. بنابراین اعضای خانواده صرفاً به دلیل مثبت بودن آزمایش یک بیمار معمولاً نیازی به انجام این تست ندارند.
آمادهشدن نتیجه چقدر طول میکشد؟
زمان پاسخ به نوع آزمایش و امکانات آزمایشگاه بستگی دارد. بعضی آزمایشهای FISH یا RT-PCR ممکن است طی چند روز آماده شوند، درحالیکه کاریوتایپ به دلیل نیاز به کشت سلولی یا ارسال نمونه ممکن است بیشتر طول بکشد. زمان دقیق را باید از آزمایشگاه انجامدهنده پرسید و نمیتوان برای همه روشها عدد ثابتی مانند دو یا سه روز اعلام کرد.
چه زمانی باید سریعتر با پزشک تماس گرفت؟
جمعبندی
آزمایش BCR::ABL1 ابزار اصلی تشخیص و پایش بیماریهای خونی وابسته به کروموزوم فیلادلفیا است. نام استاندارد این ژن همجوشی BCR::ABL1 است و وجود آن بهویژه در CML و Ph+ ALL اهمیت دارد. در تشخیص اولیه معمولاً از ترکیبی از کاریوتایپ، FISH و RT-PCR استفاده میشود و برای پایش CML، RT-qPCR کمی روی مقیاس بینالمللی اهمیت ویژه دارد. نتیجه باید همیشه با روند آزمایشهای قبلی و شرایط بالینی توسط متخصص خون تفسیر شود.
منابع علمی
- European LeukemiaNet — 2025 Recommendations for the Management of Chronic Myeloid Leukemia
- European LeukemiaNet — Laboratory Recommendations for Diagnosis and Management of CML
- MedlinePlus — BCR-ABL1 Genetic Test
- National Cancer Institute — Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ)
آخرین بازبینی علمی محتوا: ژوئیه ۲۰۲۶
سؤالات متداول درباره آزمایش BCR::ABL1
پاسخ پرسشهای رایج درباره نتیجه مثبت و منفی، ناشتایی، روشهای آزمایش و پایش درمان
خیر. این نتیجه بسیار مهم است، اما نوع لوسمی و فاز بیماری با مجموعهای از اطلاعات شامل شمارش سلولهای خون، اسمیر، مغز استخوان، درصد بلاستها و آزمایشهای تکمیلی تعیین میشود.
معمولاً خیر. در صورت درخواست آزمایشهای دیگر یا انجام نمونهگیری مغز استخوان همراه با آرامبخش، دستور اختصاصی مرکز درمانی را رعایت کنید.
FISH وجود همجوشی را در سطح سلولی بررسی میکند، اما RT-qPCR مقدار رونوشت BCR::ABL1 را با حساسیت بالا اندازه میگیرد و روش اصلی پایش مولکولی CML است.
نه لزوماً. غیرقابلشناسایی بودن به حساسیت آزمون بستگی دارد و بهمعنای نبودن مطلق حتی یک سلول غیرطبیعی نیست. ادامه یا قطع درمان فقط طبق معیارهای تخصصی و با پایش منظم انجام میشود.
خیر. افزایش باید تأیید و در کنار روند قبلی، پایبندی به درمان، روش آزمایش و وضعیت بالینی تفسیر شود. در بعضی موارد آزمایش تکراری یا بررسی مقاومت لازم است.
