آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان دو روش مکمل برای برداشتن مقدار کمی از مایع و بافت مغز استخوان هستند. نمونهها در آزمایشگاه بررسی میشوند تا وضعیت سلولهای خونساز، ساختمان مغز استخوان و وجود برخی بیماریهای خونی، سرطانها، عفونتها یا تغییرات مرتبط با درمان ارزیابی شود. این دو روش اغلب در یک جلسه انجام میشوند، اما پزشک ممکن است فقط یکی از آنها را درخواست کند.
مغز استخوان چیست و چه وظیفهای دارد؟
مغز استخوان بافت نرم و فعالی است که درون بسیاری از استخوانها قرار دارد و محل اصلی تولید سلولهای خونی است. سلولهای بنیادی خونساز در این بافت به سلولهای پیشساز تبدیل میشوند و سپس گلبولهای قرمز، پلاکتها و انواع گلبولهای سفید را میسازند. مغز استخوان همچنین شامل سلولهای چربی، عروق خونی و بافت نگهدارنده است.
تفاوت آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان
| روش | نمونهای که برداشته میشود | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| آسپیراسیون | مقدار کمی مایع و سلولهای مغز استخوان | بررسی شکل و بلوغ سلولها، شمارش سلولی، فلوسایتومتری و برخی آزمایشهای ژنتیکی یا مولکولی |
| بیوپسی سوزنی | قطعه باریک یا استوانهای از بافت مغز استخوان همراه با مقدار کمی استخوان | بررسی ساختمان بافت، میزان سلولداری، فیبروز و الگوی نفوذ سلولهای غیرطبیعی یا سرطان |
این دو نمونه اطلاعات متفاوتی در اختیار پزشک میگذارند و در بسیاری از موارد مکمل یکدیگرند. آسپیراسیون بیشتر برای بررسی جزئیات سلولها مناسب است؛ درحالیکه بیوپسی آرایش و ساختمان بافت مغز استخوان را نشان میدهد.
چرا این آزمایش درخواست میشود؟
پزشک پس از بررسی علائم، سابقه پزشکی، آزمایش شمارش کامل سلولهای خون (CBC)، اسمیر خون و سایر بررسیها ممکن است آسپیراسیون یا بیوپسی مغز استخوان را درخواست کند. غیرطبیعیبودن CBC بهتنهایی همیشه به معنای نیاز به نمونهگیری مغز استخوان نیست.
- بررسی علت کاهش یا افزایش غیرقابل توضیح گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید یا پلاکتها
- تشخیص، طبقهبندی یا تعیین مرحله بعضی سرطانهای خون مانند لوسمی، لنفوم و مولتیپل میلوما
- بررسی بیماریهایی مانند کمخونی آپلاستیک، سندرمهای میلودیسپلاستیک، میلوفیبروز و برخی نئوپلاسمهای میلوپرولیفراتیو
- بررسی گسترش بعضی سرطانهای سایر اندامها به مغز استخوان
- ارزیابی میزان آهن یا بعضی اختلالات ذخیرهای در شرایط انتخابشده
- بررسی بعضی عفونتهای خاص در افراد منتخب
- ارزیابی پاسخ به درمان، باقیماندن بیماری یا بازگشت آن در برخی بیماران
نمونه از کدام استخوان گرفته میشود؟
در بزرگسالان، محل رایج نمونهگیری قسمت پشتی استخوان لگن، یعنی ستیغ خاصره خلفی است. در بعضی شرایط ممکن است محل دیگری انتخاب شود. استخوان جناغ فقط در موارد منتخب برای آسپیراسیون استفاده میشود و محل معمول بیوپسی سوزنی نیست. انتخاب محل به سن، وضعیت جسمی، نوع آزمایش و نظر پزشک بستگی دارد.
پیش از نمونهگیری چه آمادگیهایی لازم است؟
اگر آزمایش فقط با بیحسی موضعی انجام شود، معمولاً ناشتایی لازم نیست؛ بااینحال دستور مرکز درمانی بر هر توصیه عمومی مقدم است. اگر قرار است داروی آرامبخش یا بیهوشی دریافت کنید، ممکن است لازم باشد چند ساعت ناشتا بمانید و فردی شما را تا منزل همراهی کند.
- نام همه داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی را اعلام کنید؛ بهویژه داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت.
- داروهای رقیقکننده خون را بدون دستور پزشک قطع، کم یا جابهجا نکنید.
- سابقه اختلال خونریزی، کاهش پلاکت یا خونریزی طولانی پس از اقدامات پزشکی را اطلاع دهید.
- حساسیت به داروهای بیحسی، مواد ضدعفونیکننده یا چسب پانسمان را بیان کنید.
- در صورت بارداری یا احتمال بارداری، پزشک را مطلع کنید.
- اگر در محل نمونهگیری عفونت، زخم یا التهاب پوستی دارید، پیش از مراجعه اطلاع دهید.
آسپیراسیون و بیوپسی چگونه انجام میشوند؟
- فرد معمولاً به پهلو یا روی شکم قرار میگیرد و محل نمونهگیری مشخص میشود.
- پوست ضدعفونی و پوست و بافتهای زیر آن تا سطح استخوان با داروی بیحسی موضعی بیحس میشوند.
- برای آسپیراسیون، سوزن وارد استخوان میشود و با سرنگ مقدار کمی مایع و سلول برداشت میشود.
- برای بیوپسی، سوزن مخصوص کمی چرخانده میشود تا قطعه باریکی از بافت مغز استخوان برداشته شود.
- پس از خروج سوزن، برای کنترل خونریزی روی محل فشار وارد و سپس پانسمان میشود.
- در صورت استفاده از آرامبخش، بیمار مدتی تحت نظر میماند و نباید تا زمان تعیینشده رانندگی کند.
مدت خود نمونهگیری معمولاً کوتاه است، اما آمادهسازی، بیحسی، انجام هر دو روش و پایش پس از آن میتواند زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
هنگام نمونهگیری چه حسی ایجاد میشود؟
تزریق داروی بیحسی ممکن است چند ثانیه احساس سوزش ایجاد کند. هنگام ورود سوزن ممکن است فشار احساس شود. در زمان آسپیراسیون بعضی افراد برای چند ثانیه درد تیز، کشش یا احساس مکش دارند. در بیوپسی نیز فشار یا درد کوتاه ممکن است ایجاد شود. شدت تجربه در افراد متفاوت است؛ در صورت نگرانی درباره درد یا اضطراب، پیش از آزمایش درباره گزینههای کنترل درد و آرامبخشی سؤال کنید.
نمونه در آزمایشگاه چگونه بررسی میشود؟
نوع بررسیها به علت درخواست آزمایش و تشخیصهای احتمالی بستگی دارد. همه آزمایشها برای همه بیماران انجام نمیشوند.
| گروه بررسی | چه چیزی ارزیابی میشود؟ |
|---|---|
| مورفولوژی و بافتشناسی | شکل، تعداد، بلوغ و توزیع سلولها، درصد بلاستها، میزان سلولداری، آهن و وجود فیبروز یا سلولهای غیرطبیعی |
| فلوسایتومتری و ایمونوفنوتایپینگ | نشانگرهای سطحی و داخلسلولی برای شناسایی و طبقهبندی جمعیتهای سلولی غیرطبیعی |
| سیتوژنتیک | کاریوتایپ و FISH برای بررسی تغییرات تعدادی یا ساختاری کروموزومها |
| آزمایشهای مولکولی | PCR، توالییابی یا پنلهای ژنی برای شناسایی تغییرات ژنتیکی مرتبط با تشخیص، پیشآگهی یا انتخاب درمان |
| کشت میکروبی | بررسی باکتری، قارچ یا سایر عوامل عفونی در موارد منتخب |
مراقبتهای بعد از نمونهگیری
- پانسمان را طبق دستور مرکز درمانی تمیز و خشک نگه دارید؛ زمان برداشتن پانسمان و حمامکردن ممکن است بین مراکز متفاوت باشد.
- کمی درد، حساسیت یا کبودی در محل نمونهگیری در یکی دو روز نخست ممکن است رخ دهد.
- برای کنترل درد فقط از دارویی استفاده کنید که پزشک یا مرکز نمونهگیری توصیه کرده است.
- در روز انجام آزمایش از فعالیت سنگین یا فشار مستقیم بر محل نمونهگیری پرهیز کنید؛ مدت محدودیت را از مرکز درمانی بپرسید.
- پس از دریافت آرامبخش، رانندگی، کار با ابزار خطرناک و تصمیمگیری مهم را تا زمان اعلامشده انجام ندهید.
عوارض احتمالی و علائم هشدار
آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان در مجموع روشهایی کمخطر هستند. درد موضعی، حساسیت و کبودی از عوارض شایعترند. خونریزی قابلتوجه، عفونت و درد طولانیمدت نادرند، اما در افراد دارای کاهش پلاکت، اختلال انعقاد یا ضعف سیستم ایمنی ممکن است خطر بیشتر باشد.
نتیجه آزمایش چگونه تفسیر میشود؟
گزارش مغز استخوان فقط به «طبیعی» یا «سرطانی» محدود نمیشود. متخصص آسیبشناسی خون ممکن است میزان سلولداری، نسبت و بلوغ ردههای سلولی، درصد سلولهای نابالغ یا بلاست، ذخایر آهن، وجود فیبروز، سلولهای غیرطبیعی و نتایج آزمایشهای تکمیلی را گزارش کند. معنای هر یافته به سن، علائم، CBC، اسمیر خون، سابقه پزشکی و علت درخواست آزمایش بستگی دارد.
نتیجه غیرطبیعی لزوماً به معنای سرطان نیست و نتیجه ظاهراً طبیعی نیز همیشه همه بیماریها را رد نمیکند. گاهی نمونه کافی نیست یا برای رسیدن به تشخیص نهایی به آزمایشهای دیگر، بررسی نمونههای قبلی یا تکرار آزمایش نیاز است.
جواب آزمایش چه زمانی آماده میشود؟
زمان آمادهشدن پاسخ به نوع بررسیها وابسته است. گزارش اولیه مورفولوژی ممکن است زودتر آماده شود، اما کشت، کاریوتایپ، FISH، فلوسایتومتری و آزمایشهای مولکولی ممکن است چند روز تا چند هفته زمان ببرند. پزشک یا آزمایشگاه میتواند بازه زمانی متناسب با آزمایشهای درخواستشده را اعلام کند.
جمعبندی
آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان روشهایی برای بررسی دقیق تولید سلولهای خونی و ساختمان مغز استخوان هستند. این آزمایشها ممکن است برای تشخیص، طبقهبندی یا پایش بعضی بیماریهای خونی، سرطانها و عفونتها درخواست شوند. نتیجه باید همراه با علائم، آزمایش خون و سایر یافتههای پزشکی تفسیر شود و آمادگی و مراقبتهای هر فرد باید مطابق دستور مرکز نمونهگیری باشد.
منابع علمی
- MedlinePlus — Bone Marrow Tests
- Mayo Clinic — Bone Marrow Biopsy and Aspiration
- National Cancer Institute — Bone Marrow Aspiration and Biopsy
- American Society of Hematology — Bone Marrow Biopsy Primer
آخرین بازبینی علمی محتوا: ژوئیه ۲۰۲۶
سؤالات متداول درباره آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان
پاسخ پرسشهای رایج درباره آمادگی، درد، نمونهگیری، مراقبتهای بعدی و زمان دریافت نتیجه
خیر. مغز استخوان با نخاع تفاوت دارد. نمونهگیری مغز استخوان معمولاً از قسمت پشتی استخوان لگن انجام میشود و ارتباطی با نخاع داخل ستون فقرات ندارد.
خیر. نمونهگیری استاندارد مغز استخوان باعث پخششدن سرطان نمیشود و برای تشخیص، طبقهبندی یا پایش بعضی بیماریها انجام میشود.
برای نمونهگیری با بیحسی موضعی معمولاً ناشتایی لازم نیست. در صورت استفاده از آرامبخش یا بیهوشی ممکن است ناشتایی لازم باشد؛ دستور مرکز درمانی را رعایت کنید.
در آسپیراسیون مقدار کمی مایع و سلول مغز استخوان برداشته میشود؛ در بیوپسی سوزنی یک قطعه باریک از بافت مغز استخوان برای بررسی ساختمان بافت گرفته میشود.
خیر. CBC تعداد سلولهای خون را نشان میدهد، اما در بعضی شرایط برای بررسی محل تولید سلولها، ساختمان مغز استخوان یا انجام آزمایشهای تکمیلی به نمونه مغز استخوان نیاز است.
با بیحسی موضعی معمولاً فشار یا درد کوتاه احساس میشود. آسپیراسیون ممکن است برای چند ثانیه درد تیز یا احساس کشش ایجاد کند. شدت درد در افراد متفاوت است و میتوان پیش از آزمایش درباره گزینههای کنترل درد سؤال کرد.
زمان پاسخ به نوع بررسیها بستگی دارد. گزارش اولیه ممکن است زودتر آماده شود، اما کاریوتایپ، FISH، فلوسایتومتری، کشت و آزمایشهای مولکولی میتوانند چند روز تا چند هفته زمان ببرند.
خونریزیای که با فشار مستقیم متوقف نمیشود، تب، افزایش قرمزی یا گرمی پوست، تورم، ترشح، درد شدید یا دردی که رو به افزایش است باید به پزشک یا مرکز درمانی گزارش شود.
