آزمایش وضعیت HER2 یک آزمایش زیستنشانگر است که معمولاً روی نمونه بافت تومور انجام میشود. این آزمایش مشخص میکند آیا سلولهای سرطانی مقدار زیادی پروتئین HER2 روی سطح خود دارند یا تعداد نسخههای ژن ERBB2 در آنها افزایش یافته است. نتیجه میتواند به پزشک کمک کند بعضی درمانهای هدفمند را انتخاب کند؛ بااینحال، نتیجه باید همراه با نوع سرطان، مرحله بیماری، سایر زیستنشانگرها و وضعیت عمومی بیمار تفسیر شود.
HER2 چیست و چه تفاوتی با ژن ERBB2 دارد؟
HER2 مخفف گیرنده شماره ۲ فاکتور رشد اپیدرمی انسانی و پروتئینی روی سطح سلول است که در پیامرسانی رشد و تقسیم سلولی نقش دارد. ژن سازنده این پروتئین ERBB2 نام دارد. در بعضی سرطانها، ژن ERBB2 تکثیر یا «تقویت» میشود و در نتیجه مقدار پروتئین HER2 افزایش مییابد.
| اصطلاح | معنی | روش رایج بررسی |
|---|---|---|
| HER2 | پروتئین یا گیرندهای روی غشای سلول | ایمونوهیستوشیمی یا IHC |
| ERBB2 | ژنی که دستور ساخت پروتئین HER2 را دارد | هیبریداسیون درجا یا ISH |
| HER2 مثبت کلاسیک | بیشبیانی پروتئین یا تقویت ژن در تومور | IHC 3+ یا نتیجه نهایی مثبت بر اساس IHC/ISH |
آزمایش HER2 چه کاربردی دارد؟
هدف اصلی آزمایش، کمک به انتخاب درمان و در بعضی موارد تکمیل ارزیابی ویژگیهای تومور است. مثبت یا منفیبودن HER2 بهتنهایی برای پیشبینی قطعی سرعت رشد، احتمال عود یا طول عمر کافی نیست.
- بررسی همه سرطانهای مهاجم پستان در زمان تشخیص برای برنامهریزی درمان
- بررسی بافت عود یا متاستاز سرطان پستان، هرگاه نمونهگیری ایمن و بافت کافی در دسترس باشد
- ارزیابی آدنوکارسینوم پیشرفته یا متاستاتیک معده، محل اتصال معده و مری و مری در بیماران کاندید درمان سیستمیک
- بررسی بعضی تومورهای جامد پیشرفته دیگر در شرایط انتخابشده، بر اساس نوع تومور، درمانهای در دسترس و نظر تیم درمان
نمونه آزمایش HER2 چگونه تهیه میشود؟
تعیین استاندارد وضعیت HER2 معمولاً روی نمونه بافت تومور انجام میشود. در بسیاری از موارد همان نمونهای که برای تشخیص سرطان گرفته شده است برای این آزمایش نیز استفاده میشود. نوع نمونه به محل تومور و شرایط بیمار بستگی دارد.
- بیوپسی سوزنی مرکزی، بهویژه در ضایعات پستان
- نمونه جراحی یا قطعه برداشتهشده از تومور
- بیوپسی آندوسکوپی در تومورهای معده، محل اتصال معده و مری یا مری
- بیوپسی از محل عود یا متاستاز، در صورت امکان و نیاز بالینی
نمونه بافتی در آزمایشگاه پاتولوژی پردازش و معمولاً در فرمالین بافر خنثی ۱۰ درصد تثبیت و در پارافین جاسازی میشود. تأخیر در تثبیت، تثبیت نامناسب، دکلسیفیکاسیون و کیفیت ناکافی نمونه میتوانند بر نتیجه اثر بگذارند و باید توسط آزمایشگاه و متخصص پاتولوژی در نظر گرفته شوند.
پیش از نمونهگیری چه آمادگیهایی لازم است؟
برای خود آزمایش آزمایشگاهی HER2 آمادگی ویژهای لازم نیست؛ آمادگیها مربوط به روش بیوپسی، آندوسکوپی یا جراحی هستند. دستور مرکز نمونهگیری بر توصیههای عمومی مقدم است.
- نام همه داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی را اعلام کنید؛ بهویژه داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت.
- هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع، کم یا جابهجا نکنید.
- حساسیت دارویی، اختلال خونریزی و سابقه واکنش به بیحسی یا بیهوشی را اطلاع دهید.
- در صورت بارداری یا احتمال بارداری، پیش از تصویربرداری یا دریافت داروهای آرامبخش پزشک را مطلع کنید.
- اگر آرامبخش یا بیهوشی برنامهریزی شده باشد، ممکن است ناشتایی و حضور همراه لازم باشد.
خطرات نمونهگیری چیست؟
آزمایش روی بافت جداشده خطری برای بیمار ایجاد نمیکند؛ خطرات احتمالی مربوط به روش تهیه نمونه هستند. درد، حساسیت، خونریزی یا کبودی خفیف از عوارض شایعتر بیوپسیاند. عفونت، خونریزی قابلتوجه، واکنش به داروی بیحسی یا بیهوشی و عوارض اختصاصی محل نمونهگیری کمتر رخ میدهند. پزشک خطرها را با توجه به محل تومور و وضعیت بیمار توضیح میدهد.
HER2 در آزمایشگاه چگونه بررسی میشود؟
| روش | چه چیزی را بررسی میکند؟ | نقش بالینی |
|---|---|---|
| ایمونوهیستوشیمی (IHC) | مقدار و الگوی رنگگرفتن پروتئین HER2 روی غشای سلولهای تومور | روش رایج اولیه؛ نتیجه معمولاً با امتیاز ۰، ۱+، ۲+ یا ۳+ گزارش میشود |
| هیبریداسیون درجا (ISH) | تعداد نسخههای ژن ERBB2 و در بعضی آزمونها نسبت آن به مرجع کروموزومی | بررسی تقویت ژن؛ در سرطان پستان معمولاً برای نتیجه IHC 2+ درخواست میشود |
| FISH، CISH، SISH یا DISH | روشهای مختلف خانواده ISH با سامانههای آشکارسازی متفاوت | تعیین تقویت ژن در آزمایشگاههای دارای روش معتبر و کنترل کیفیت |
| توالییابی نسل جدید (NGS) | بررسی تغییرات مولکولی از جمله بعضی جهشها یا افزایش تعداد نسخههای ERBB2 | اطلاعات مکمل در شرایط منتخب؛ همیشه جایگزین آزمون معتبر IHC/ISH نیست |
نتیجه IHC در سرطان پستان چگونه تفسیر میشود؟
معیارهای زیر برای بخش مهاجم سرطان پستان و یک آزمون معتبر IHC به کار میروند. الگوهای غیرمعمول، ناهمگونی تومور یا ناسازگاری با ظاهر بافت ممکن است به بررسی بیشتر نیاز داشته باشند.
| امتیاز | الگوی کلی رنگآمیزی | تفسیر و اقدام معمول |
|---|---|---|
| IHC 0 | بدون رنگآمیزی، یا رنگآمیزی غشایی ناقص و بسیار ضعیف در حداکثر ۱۰ درصد سلولهای تومور | منفی از نظر بیشبیانی پروتئین؛ وجود یا نبود رنگآمیزی بسیار کم باید دقیق گزارش شود |
| IHC 1+ | رنگآمیزی غشایی ناقص و بسیار ضعیف در بیش از ۱۰ درصد سلولهای تومور | منفی از نظر بیشبیانی پروتئین؛ در بعضی شرایط درمانی متاستاتیک ممکن است در گروه بیان کم قرار گیرد |
| IHC 2+ | رنگآمیزی کامل غشایی با شدت ضعیف تا متوسط در بیش از ۱۰ درصد سلولهای تومور | مرزی یا مبهم؛ باید آزمایش تکمیلی ISH روی همان نمونه یا نمونه مناسب دیگری انجام شود |
| IHC 3+ | رنگآمیزی کامل، شدید و محیطی غشا در بیش از ۱۰ درصد سلولهای تومور | مثبت از نظر بیشبیانی HER2؛ بیمار ممکن است کاندید درمانهای هدفمند باشد |
نتیجه ISH چه معنایی دارد؟
ISH مشخص میکند آیا ژن ERBB2 در سلولهای تومور تقویت شده است یا خیر. نتیجه نهایی میتواند مثبت یا منفی گزارش شود. در بعضی الگوهای کمیاب، نتیجه ISH باید همراه با IHC همان نمونه، شمارش مجدد و قضاوت متخصص پاتولوژی تفسیر شود؛ بنابراین یک عدد منفرد بدون متن کامل گزارش برای تصمیم درمانی کافی نیست.
- ISH مثبت یا تقویتشده: تعداد نسخههای ژن افزایش یافته و نتیجه نهایی میتواند HER2 مثبت باشد.
- ISH منفی یا تقویتنشده: شواهد کافی از تقویت ژن وجود ندارد و نتیجه با امتیاز IHC تفسیر میشود.
HER2-low و HER2-ultralow چه معنایی دارند؟
این اصطلاحات با HER2 مثبت کلاسیک یکسان نیستند و بیشتر برای شناسایی بعضی بیماران کاندید داروهای آنتیبادی ـ دارو به کار میروند.
- HER2-low: معمولاً IHC 1+ یا IHC 2+/ISH-
- HER2-ultralow: در یک زمینه درمانی مشخص، IHC 0 همراه با مقدار قابلشناسایی رنگآمیزی غشایی
تفسیر HER2 در سرطان معده و مری چه تفاوتی دارد؟
معیارهای تفسیر در آدنوکارسینوم معده، محل اتصال معده و مری و مری با سرطان پستان یکسان نیستند. این تومورها میتوانند ناهمگونی بیشتری داشته باشند و رنگآمیزی کامل محیطی غشا همیشه لازم نیست؛ رنگآمیزی جانبی یا قاعدهای نیز ممکن است اهمیت داشته باشد. به همین دلیل گزارش باید با معیار اختصاصی تومورهای گاستروازوفاژیال انجام شود.
| نتیجه اولیه IHC | اقدام معمول |
|---|---|
| ۰ یا ۱+ | معمولاً منفی |
| ۲+ | مبهم؛ بررسی تکمیلی با ISH |
| ۳+ | مثبت |
در راهنمای اختصاصی گاستروازوفاژیال، آزمایش با IHC آغاز و برای موارد ۲+ از ISH استفاده میشود. استفاده مستقیم از قواعد سرطان پستان برای این تومورها میتواند موجب تفسیر نادرست شود.
آیا HER2 مثبت یا منفی سرعت رشد و احتمال عود را مشخص میکند؟
HER2 مثبت درماننشده میتواند با رشد سریعتر بعضی سرطانها همراه باشد، اما وجود درمانهای مؤثر هدفمند چشمانداز درمان را تغییر داده است. از سوی دیگر، HER2 منفی الزاماً به معنای تومور کمخطر یا کندرشد نیست؛ برای مثال بعضی سرطانهای سهگانهمنفی تهاجمیاند. پیشآگهی به مرحله، اندازه و درجه تومور، درگیری غدد لنفاوی، گیرندههای هورمونی، پاسخ به درمان و عوامل متعدد دیگر وابسته است.
آیا ممکن است آزمایش HER2 تکرار شود؟
بله. اگر سرطان پستان عود کند یا به عضو دیگری گسترش یابد، پزشک ممکن است بیوپسی از محل جدید و تکرار HER2، گیرنده استروژن و گیرنده پروژسترون را پیشنهاد کند؛ زیرا زیستنشانگرهای تومور متاستاتیک ممکن است با تومور اولیه تفاوت داشته باشند. همچنین در صورت ناکافیبودن نمونه، نتیجه مبهم، اشکال فنی یا ناسازگاری نتیجه با ظاهر بافت، آزمایش مجدد ممکن است لازم باشد.
چه آزمایشهای دیگری ممکن است روی نمونه سرطان پستان انجام شود؟
| آزمایش | کاربرد |
|---|---|
| گیرنده استروژن و پروژسترون (ER/PR) | بررسی بیان گیرندههای هورمونی در هسته سلولهای تومور برای کمک به انتخاب درمان هورمونی |
| Ki-67 | نشانگر تکثیر سلولی؛ درصد سلولهای توموری در حال تقسیم را نشان میدهد و باید همراه سایر یافتهها تفسیر شود |
| آزمون بیان ۲۱ ژن یا Oncotype DX | در گروههای منتخب سرطان پستان مهاجم اولیه، گیرنده استروژن مثبت و HER2 منفی برای برآورد خطر عود و کمک به تصمیمگیری درباره شیمیدرمانی |
| آزمایش BRCA1/BRCA2 | آزمایش ارثی معمولاً روی خون یا بزاق انجام میشود؛ آزمایش تومور نیز ممکن است تغییرات اکتسابی یا ارثی احتمالی را نشان دهد و گاهی به بررسی ژرملاین تکمیلی نیاز دارد |
| آزمایش خون CA 15-3 | ممکن است در بعضی بیماران، بهویژه برای پایش سرطان پستان پیشرفته، بهعنوان اطلاعات مکمل استفاده شود؛ برای تعیین وضعیت HER2 یا جایگزینی ارزیابی بالینی و تصویربرداری کاربرد ندارد |
جواب آزمایش چه زمانی آماده میشود؟
زمان پاسخ به آزمایشگاه، کیفیت نمونه و نوع روش بستگی دارد. نتیجه IHC ممکن است زودتر آماده شود، درحالیکه ISH، بررسی مجدد نمونه یا آزمایشهای مولکولی میتوانند زمان بیشتری نیاز داشته باشند. در صورت مبهمبودن نتیجه یا نیاز به نمونه جدید، زمان پاسخ طولانیتر میشود. بازه دقیق را باید از آزمایشگاه یا پزشک معالج پرسید.
جمعبندی
آزمایش HER2 یک بررسی زیستنشانگر روی بافت تومور است که میزان پروتئین HER2 یا تقویت ژن ERBB2 را ارزیابی میکند. در سرطان پستان، IHC 3+ یا نتیجه نهایی مثبت بر اساس IHC 2+/ISH+ معمولاً نشاندهنده HER2 مثبت کلاسیک است. امتیازهای پایینتر نیز در برخی شرایط درمانی جدید اهمیت دارند، اما نباید با مثبتبودن کلاسیک یکسان در نظر گرفته شوند. تفسیر نهایی و انتخاب درمان باید توسط متخصص پاتولوژی و انکولوژی و با توجه به متن کامل گزارش انجام شود.
منابع علمی
- National Cancer Institute — Definition of HER2
- National Cancer Institute — Tests for Breast Cancer Biomarkers
- College of American Pathologists — HER2 Testing in Breast Cancer, 2023 Guideline Update
- ASCO/CAP — HER2 Breast Cancer Testing Algorithms
- CAP/ASCP/ASCO — HER2 Testing in Gastroesophageal Adenocarcinoma
- U.S. FDA — HER2-low and HER2-ultralow Breast Cancer Approval, 2025
- U.S. FDA — HER2-positive Solid Tumors Approval, 2024
- National Cancer Institute — Oncotype DX Breast Cancer Assay
- National Cancer Institute — BRCA Gene Changes and Genetic Testing
- National Cancer Institute — Tumor Marker Tests in Common Use
آخرین بازبینی علمی محتوا: ژوئیه ۲۰۲۶
سؤالات متداول درباره آزمایش HER2
پاسخ پرسشهای رایج درباره روش آزمایش، نتیجه IHC و ISH، بیان کم HER2 و آمادگی نمونهگیری
HER2 پروتئینی روی سطح سلول است و ERBB2 نام ژنی است که این پروتئین را میسازد. IHC پروتئین و ISH تقویت ژن را بررسی میکند.
خیر. تقویت ژن ERBB2 در تومور معمولاً تغییری اکتسابی در سلولهای سرطانی است. برای بررسی استعداد ارثی سرطان، آزمایش ژنتیکی جداگانهای مانند بررسی ژنهای BRCA1/BRCA2 ممکن است لازم باشد.
خیر. تعیین استاندارد وضعیت درمانی HER2 معمولاً روی بافت تومور و با روشهای معتبر IHC و ISH انجام میشود. آزمایش خون معمول جایگزین این روشها نیست.
خیر. IHC 2+ نتیجه مرزی یا مبهم است و به آزمایش تکمیلی ISH نیاز دارد. اگر ژن تقویت شده باشد نتیجه نهایی مثبت و اگر تقویت نشده باشد نتیجه نهایی منفی از نظر بیشبیانی یا تقویت کلاسیک است.
HER2-low معمولاً به IHC 1+ یا IHC 2+/ISH- و HER2-ultralow در یک زمینه مشخص به IHC 0 همراه با رنگآمیزی غشایی بسیار کم گفته میشود. این گروهها HER2 مثبت کلاسیک نیستند، اما در بعضی شرایط درمانی میتوانند اهمیت داشته باشند.
بله. زیستنشانگرهای تومور متاستاتیک ممکن است با تومور اولیه تفاوت داشته باشند. در صورت امکان و نیاز بالینی، پزشک ممکن است بیوپسی از محل جدید و تکرار آزمایش را پیشنهاد کند.
خیر. خطر عود و سرعت رشد فقط با HER2 تعیین نمیشود. مرحله، درجه، اندازه تومور، غدد لنفاوی، گیرندههای هورمونی و نوع سرطان اهمیت دارند و بعضی سرطانهای HER2 منفی میتوانند تهاجمی باشند.
برای خود آزمایش بافتی HER2 آمادگی ویژهای لازم نیست. ناشتایی یا تنظیم داروها به روش بیوپسی، آندوسکوپی، آرامبخشی یا جراحی بستگی دارد. هیچ دارویی، بهویژه داروهای رقیقکننده خون، نباید خودسرانه قطع شود.
دکتر نادر عبادی، متخصص ژنتیک پزشکی با شماره نظام پزشکی آ-۴۵۲۷، در حوزه ژنتیک بارداری و ناباروری، سرطانهای ارثی، بیماریهای ژنتیکی ناشی از ازدواجهای خویشاوندی و تفسیر آزمایشهای پیشرفته NGS و WES فعالیت دارند. ایشان در آزمایشگاه رسا کرج و آزمایشگاه آرامش تهران خدمات مشاوره و تفسیر ژنتیکی ارائه میکنند.
مقاله های مرتبط
اگر در مورد این مقاله سوالی دارید فرم زیر را پر کنید!
مشخصات و پیام شما به صورت محرمانه خواهد بود. پاسخ شما از طریق پیام رسان واتساپ ارسال میشود.